KWARTALNIK | NR 1/2021 | 06-08.2021 | CZASOPISMO POSTPENITENCJARNE

Zakład karny w trzech odsłonach

Zakład karny to placówka, gdzie osoby skazane prawomocnym wyrokiem sądu powinny odbywać swoją karę pozbawienia wolności na wskazany okres czasu. Są to instytucje totalitarne i dobrze strzeżone. Osoby skazane zostają tam przymusowo umieszczone i muszą podporządkować się zasadom jakie tam panują. Taką definicję przedstawia nam Angelika Buczyńska w swojej publikacji „Zakład karny jako jednostka penitencjarna”.

Krótka historia więziennictwa

Krzysztof Chmielewski i Maciej Pająk w swojej publikacji „Organizacja więziennictwa polskiego (1918-1939)” przedstawiają jak wyglądała polska penitencjarystyce w okresie lat trzydziestych. Powstawały w tamtym okresie nowe typy zakładów karnych, które nieco odbiegają od tych, które znam w czasach obecnych. Stało się tak za sprawą ustawy o organizacji więziennictwa z 26 lipca 1939 r. Przepisy tej ustawy wprowadziły w życie podział aresztów na śledcze dla tymczasowo aresztowanych oraz karne. Jeśli chodzi o więzienia to zostały one podzielone na zwykłe i specjalne.
Do specjalnej kategorii więzień zaliczały się:
– zakłady obserwacyjno-rozdzielcze, gdzie przeprowadzano badania osobowościowe dzięki którym kierowano skazanego do najodpowiedniejszego zakładu,
– penitencjarne zakłady lecznicze,
– więzienia izolacyjne,
– kolonie rolnicze, gdzie karę odbywali skazani, którzy przed wyrokiem zamieszkiwali wsie a ich wymiar kary mieścił się w przedziale od 1 do 5 lat i musiała to być ich pierwsza w życiu odsiadka. Na dodatek musieli oni mieć także skończony 30 rok życia,
– więzienia – zakłady rzemieślnicze, tutaj wymogi były takie same jak w przypadku kolonii rolniczych, jednak skazani w przeciwieństwie do kolonii rolniczych musieli pochodzić z miast, – zakłady dla nieletnich,
– karne ruchome ośrodki pracy, powstały w 1936 r. Karę odbywali tam skazani z wyrokiem od 6 miesięcy do roku. Skazani nie mogli mieć więcej niż 45 lat. Ciekawostką jest to, że ośrodki te działały na przełomie kwiecień-listopad.  Miały przyczynić się do likwidacji problemu niewykonywania krótkoterminowych wyroków. Osadzani byli tam przestępcy przypadkowo skazani podwójnie za to samo przestępstwo a także tacy, którym pozostało mniej niż 4 miesiące kary.

Każdy z tych typów zakładów różnił się od siebie, zupełnie jak w czasach współczesnych, jednakże cel ich działania był taki sam – realizacja idei indywidualizacji kary.

Współczesne typy zakładów karnych

Zakłady karne podlegają Ministrowi Sprawiedliwości według ustawy Kodeksu Karnego Wykonawczego. Placówki te mogą być organizowane jako samodzielne zakłady lub jako wyodrębnione oddziały zakładów karnych a także aresztów śledczych.

Najbardziej istotne informacje dotyczące typów zakładów karnych znajdziemy w art.70 Kodeku karnego wykonawczego. Zgodnie z tymi przepisami placówki te dzielimy na:
– zakłady karne typu zamkniętego,
– zakłady karne typu półotwartego,
– zakłady karne typu otwartego.

Jak można przypuszczać różnią się one od siebie stopniem wprowadzonych rygorów, zabezpieczeń, izolacji skazanych i ich uprawnień do poruszania się oraz opuszczania terenu placówki.

Zgodnie z zasadą wolnej progresji (art. 89 §1 k.k.w), jeżeli postawa i zachowanie skazanego za tym przemawiają przenosi się go z zakładu karnego typu zamkniętego do zakładu typu półotwartego lub otwartego. Wyjątkiem są skazani na karę dożywotniego pozbawienia wolności – rozpoczynają oni karę zawsze w zakładach karnych typu zamkniętego.

Zakłady karne typu zamkniętego

Ich opis znajdziemy w art. 90 k.k.w., jednak postaramy się go tutaj przybliżyć.
Jak sama nazwa wskazuje, w jednostkach tych całe życie skazanych zamknięte jest w murach zakładu. Panują tam szczególne zasady. Do zakładu tego typu kieruje się skazanych:

  • na karę dożywotniego pozbawienia wolności lub 25 lat pozbawienia wolności (obligatoryjnie);
  • skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi, w tym sprawców poważnych przestępstw popełnionych w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych lub upośledzonych umysłowo;
  • stwarzających poważne zagrożenie społeczne albo dla bezpieczeństwa zakładu;
  • objętych ochroną na mocy ustawy z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronny;
  • skazanych za przestępstwa popełnione w zorganizowanej grupie lub w związku przestępczym,

Cele więźniów pozostają praktycznie cały czas zamknięte i to w nich spędzają największą ilość czasu. Oczywiście, jeżeli dyrektor jednostki wyrazi zgodę mogą być one otwierane na określony czas. Ruch osadzonych po terenie zakładu odbywa się w określony sposób i pod nadzorem funkcjonariuszy. Pokazuje to, jak duża kontrola nad więźniami panuję w tego typu placówce.
Skazani mają obowiązek noszenia specjalnego ubioru, a własną bieliznę oraz obuwie mogą używać jedynie, jeśli otrzymają zezwolenie dyrektora zakładu. Jeśli chodzi o kwestię zatrudnienia to osadzeni powinni pracować na terenie zakładu. Jeżeli robią to poza placówką to tylko w systemie tzw. konwojowania czyli specjalne, dobrze zorganizowane i chronione transportowanie osób odbywających karę pozbawienia wolności. Są tutaj jednak wyjątki, ponieważ więźniowie niebezpieczni a także odbywający karę dożywotniego pozbawienia wolności mogą wykonywać pracę wyłącznie na terenie zakładu, więc konwój ich nie dotyczy.
Wszystkie zajęcia z zakresu kulturalno-oświatowych, sportowych a także proces nauczania odbywa się wyłącznie w zakładzie karnym. Skazany nie może zmienić otoczenia ani odciąć się od przykrych bodźców izolacji więziennej. Wszystkie formy rozrywki czy relaksu musi odbywać w murach placówki.
Istotny jest fakt, że skazany odbywający karę w więzieniu typu zamkniętego nie może dostać przepustki. Jakiekolwiek opuszczenie jednostki penitencjarnej musi spełnić określone i szczególne przepisy.
Największym obciążeniem, szczególnie psychicznym może być bardzo duża kontrola osób odbywających karę w zakładzie zamkniętym. Kontrolowane są bowiem wszystkie rozmowy telefoniczne a korespondencja poddawana jest cenzurze. Tak samo w czasie widzeń, do których skazany ma prawo dwa razy w miesiącu. Tutaj również spotkania osadzonych z bliskimi odbywają się pod czujnym okiem funkcjonariuszy.
Nie ma więc wątpliwości, że zakłady karne typu zamkniętego są miejscami o bardzo dużym stopniu zabezpieczenia, kontroli a także izolacji osób skazanych. Każdy ich ruch jest śledzony, co z pewnością może być przytłaczające, jednakże musimy zdawać sobie sprawę, że do tego typu zakładów trafiają recydywiści a także osoby, których zachowanie jest uznawane za niebezpieczne i może stanowić zagrożenie dla społeczeństwa.

Zakłady karne typy półotwartego

Opis tego typu zakładu możemy znaleźć w art. 91 k.k.w. W porównaniu z typem zamkniętym jest to mniej izolacyjna placówka. Do zakładu typu półotwartego kieruje się:

  • kobiety,
  • skazanych za przestępstwa nieumyślne,
  • skazanych na karę aresztu (może nastąpić także skierowanie skazanego do zakładu typu zamkniętego, jeśli przemawiają za tym szczególne okoliczności).

W wyniku wcześniej wspomnianej zasady wolnej progresji można tu kierować skazanych awansowanych z zakładu typu zamkniętego i zdegradowanych z zakładu otwartego

Jedną z najważniejszych różnic jest fakt, iż cele skazanych w ciągu dnia pozostają otwarte a zamykane są jedynie na noc. Mogą oni również w poruszać się po terenie zakładu, jednak w czasie i miejscach ustalonych przez dyrektora zakładu. Mniej rygorystycznie podchodzi się tu również do noszenia przez osadzonego własnej odzieży, obuwia a także bielizny. W przeciwieństwie do osadzonych w typie zakładu zamkniętego więźniowie mogą pracować poza terenem zakładu. Pozwala im to na zmianę otoczenia i z pewnością przynosi ulgę od ucisku izolacji więziennej. Jeśli chodzi o cenzurę a także kontrole to tak jak wyżej przedstawiono, rozmowy telefoniczne i korespondencja mogą im podlegać. Pokazuje to, że mimo, iż ograniczenia typu półotwartego są mniejsze to nadzór nadal musi być na odpowiednio wysokim poziomie, aby zapewnić bezpieczeństwo. Skazanemu przysługuje prawo do trzech widzeń w miesiącu a także jednej przepustki na dwa miesiące na okres nie przekraczający łącznie 14 dni w roku.
Poza możliwością pracy bez konwojenta więźniowie mogą brać udział w różnego rodzaju szkoleniach, zajęciach a także uczyć się poza terenem zakładu – oczywiście, jeżeli zgodę wyrazi dyrektor placówki. Istnieje także możliwość organizacji zajęć kulturalno-oświatowych poza murami zakładu. Możliwe, że taka zmiana otoczenia daje większe rezultaty procesu resocjalizacji więźniów.
Podsumowując, zakład typu półotwartego dostarcza większą ilość bodźców, pozwala skazanym na spotkanie nowych ludzi i miejsc co może pomóc im w socjalizacji oraz powrocie do społeczeństwa. Nie mniej jednak kontrola nad osobami skazanymi na karę pozbawienia wolności nadal jest duża, lecz rygor i ograniczenia są inne niż w zakładzie zamkniętym, na co w sumie wskazuje nam już sama nazwa – półotwarty.

Zakład karny typu otwartego

Podobnie jak poprzednich również opis zakładu otwartego znajdziemy w art. 92 k.k.w. Realizowany jest tutaj najłagodniejszy system wykonywania kary pozbawienia wolności. Jak sama nazwa wskazuje cele są tam otwarte przez cały czas. Kontrola w tego typu zakładzie jest mniejsza, niż w pozostałych. Skazani mogą uzyskać przepustki na czas nie przekraczający 28 dni w roku, jednak nie częściej niż raz w miesiącu. Rozmowy w trakcie widzeń i korespondencja nie podlegają kontroli. Daje to z pewnością osadzonym większy komfort psychiczny. Mogą również brać udział w imprezach kulturalno-oświatowych i sportowych, które mają miejsce poza terenem zakładu karnego. Kolejnym przywilejem w tego typu zakładzie jest możliwość otrzymania z depozytu zakładowego pieniędzy, które pozostają do ich dyspozycji. Jeśli chodzi o kwestię widzeń to skazani mają tutaj prawo do korzystania z ich nieograniczonej liczby (muszą jednak być zgodne z regulaminem wewnętrznym zakładu). Praca skazanych może być wykonywana poza terenem zakładu, bez potrzeby konwojowania. Ubiór także nie jest narzucany a osadzeni mają prawo nosić swoje własne ciuchy.

Z powyższego tekstu możemy wywnioskować, że istnieje potrzeba funkcjonowania różnych  typów zakładów karnych. Spowodowane jest to populacją skazanych odbywających karę pozbawienia wolności. W zakładach karnych znajdują się osoby, które mogą zdecydowanie różnić się od siebie pod wieloma względami, takimi jak: płeć, wiek, wykształcenie, poziom inteligencji, postawy i style myślenia, stopień demoralizacji, poziom wykolejenia społecznego, sytuacja rodzinna, motywy i okoliczności popełnionego przestępstwa, liczba popełnionych przestępstw i uprzednich pobytów w zakładach karnych, kompetencje społeczne,  zdrowie fizyczne i psychiczne, uzależnienia czy stopień stwarzanego zagrożenia.

Każdy z tego typu zakładów może być tworzony w trzech systemach. Różnią się zakresem i sposobem oddziaływania na skazanego, a także koniecznością w niektórych przypadkach uzyskania – lub nie – zgody skazanego na te oddziaływania. Hanna Jarosz oraz Katarzyna Kubacka przedstawiły w swojej publikacji pokrótce czym charakteryzują się te systemy:

  1. System programowego oddziaływania – jest skierowany dla młodocianych oraz dorosłych. Został opisany w 95 k.k.w. Podstawą wykonywania kary w tym systemie jest indywidualny program oddziaływania. W teorii powinien być on opracowany przy współpracy z skazanym i za jego zgodą. Mówi się, że jest to pewnego rodzaju umowa bądź oferta o udziale w procesie resocjalizacji. Skazany może z niej skorzystać lub odrzucić. Przy zgodzie zostaje zobowiązany do zmiany i pracy nad sobą a także zaangażowania w działania mające na celu readaptację społeczną.  Wcześniej wspomniany indywidualny program oddziaływania w skrócie IPO obejmuje m.in. indywidualne i ukierunkowane formy oraz rodzaje działań wychowawczych, zatrudnienia, kształcenia, wykorzystywanie czasu wolnego, zakres kontaktów z rodziną, sposób wywiązywania się ze zobowiązań alimentacyjnych itd.  Każde IPO zostaje stworzone w oparciu o wcześniejszą diagnozę, która sporządzona zostaje w oparciu o rozmowę ze skazanym oraz analizę dokumentów (opinii psychiatrycznych, psychologicznych, wykazów informacji sadowych i wywiadów środowiskowych). Program ten podlega oczywiście okresowym ocenom. Głównym celem jest tu readaptacja społeczna i resocjalizacja skazanego. Skazani, którzy biorą udział w IPO i angażują się w działania oferowane przez Służbę Więzienną zwiększają swój poziom wiedzy oraz rozwijają umiejętności przydatne po opuszczeniu zakładu karnego.
  2. System zwykły – jest kierowany do skazanych dorosłych nie odbywających kary w innym systemie. Skazani mogą korzystać z dostępnego w zakładzie karnym zatrudnienia, nauczania oraz zajęć kulturalno-oświatowych i sportowych. Celem tego programu jest odizolowanie więźniów od siebie. W każdym momencie osadzony może zdeklarować i wyrazić zgodę na realizację indywidualnego programu oddziaływań, przechodzi wtedy do systemu programowanego. W systemie tym odbywają karę pozbawienia wolności skazani, którzy:
    – zostali przeniesieni z systemu programowanego oddziaływania w wyniku nieprzestrzegania wymagań;
    – zostali przeniesieni z systemu terapeutycznego i nie zgadzają się na udział w systemie programowanego oddziaływania;
    – odbywają zastępczą karę pozbawienia wolności, ukarani karą aresztu orzeczoną za wykroczenie lub karami porządkowymi;
    – osoby, wobec których zastosowano środki przymusu skutkujące pozbawieniem wolności
  3. System terapeutyczny – opisany w art. 96 k.k.w., karę odbywają tu skazani u których występują:
    – zaburzenia psychiczne, emocjonalne,
    – upośledzenie umysłowe,
    – zaburzenia preferencji seksualnych,
    – uzależnienie od alkoholu lub innych środków odurzających,
    – niepełnosprawność fizyczna,
    Skazani odbywający karę w tym systemie potrzebują opieki psychologicznej, lekarskiej lub rehabilitacyjnej.

Celem tego systemu jest przygotowanie skazanych do powrotu do społeczeństwa. Ma on za zadanie:
a) zahamować pogłębianie się patologicznych cech osobowości,
b) przywrócić i utrzymać równowagę psychiczną skazanego,
c) wykształtować zdolności współżycia społecznego,
d) przygotować do samodzielnego życia.

W tym systemie zgoda skazanego jest niepotrzebna. Orzeczenie sądu penitencjarnego decyduje o tym, że skazany musi odbyć karę właśnie w tym systemie, podjąć leczenie i rehabilitacje ze względu na np. uzależnienie od alkoholu lub środków odurzających. Gdy skazany nie wymaga już oddziaływań i pracy w systemie terapeutycznym  przenoszony jest do innego. Z tego względu system ten określany jest jako przejściowy.

Podsumowując powyższy tekst zauważyć można, że karę pozbawienia wolności skazany może odsiadywać w trzech typach zakładów karnych natomiast zakłady karne mogą funkcjonować w trzech przedstawionych systemach. Wszystko zależy od samego skazanego oraz popełnionego przez niego czynu. Zapewne życie w zakładzie zamkniętym jest zdecydowanie trudniejsze niż w zakładzie otwartym. Poczucie kontroli i izolacji z pewnością nie przynosi więźniom niczego dobrego, jednak w tych placówkach przebywają najczęściej osoby, które dopuściły się poważnych przestępstw. Bez tej kontroli mogliby nigdy nie poddać się działaniom resocjalizacyjnym. Należy zatem pamiętać, że te placówki totalitarne, które widujemy w mass mediach i które czasami mogą nas przestraszyć swoim zewnętrznym wyglądem mają surowe zasady i swój wewnętrzny rytm funkcjonowania, do którego skazany musi się przystosować, obojętnie czy jest to zakład zamknięty, półotwarty czy też otwarty.

Dominika Fręśko

WYDAWCA: STOWARZYSZENIE INICJATYWA OBYWATELSKA “PRO CIVIUM” | WAYS TO GO | 1/2021 | STRONA 8

Informujemy, że czasopismo Ways to Go stało się częścią nowej formuły czasopisma PostPenit. Zapraszamy do lektury. Przepraszamy za powstałe niedogodności.

NUMER 1 | 26.06.2021

Na ten numer Ways to Go musieliśmy trochę poczekać. Jednak jestem pewna, że warto! Wraz z nim prezentujemy Państwu nową odsłonę naszej strony – szybszą, z odświeżonym designem i nowymi opcjami. Od kilku miesięcy pracowaliśmy nad tym, aby nowy numer kwartalnika był obszerny i ciekawy. Nasi redaktorzy spisali się na medal. Czekamy na Państwa opinie i uwagi!

NUMER 2 | 22.12.2020

Z radością publikujemy już drugi numer naszego kwartalnika Ways to Go. W tym wydaniu staraliśmy się przybliżyć na tyle, na ile to możliwe informacje o tym, co naprawdę dzieje się w polskich więzieniach oraz przenalizowaliśmy pewne istotne kwestie prawne dotyczące osób pozbawionych wolności, a także porównaliśmy ze sobą różne systemy penitencjarne w Europie.

NUMER 1 | 9.10.2020

Premiera naszego Kwartalnika to dla nas bardzo ważna chwila. Oddajemy w Państwa ręce treści, które są dla nas istotne i którymi pragniemy się podzielić. Mamy nadzieję, że spełnimy naszą misję – wskażemy tytułowe „drogi wyjścia” osobom, które znalazły się na życiowym zakręcie. Pomoc jest bardzo ważna.

Menu