KWARTALNIK | NR 1/2021 | 06-08.2021 | CZASOPISMO POSTPENITENCJARNE

Kodeks Hammurabiego a obecne czasy

„Oko za oko, ząb za ząb” – Czy w dzisiejszych czasach ma rację bytu?

Hammurabi (1792–1750 p.n.e.) to szósty król z I dynastii z Babilonu, syn i następca Sin-muballita, twórca potęgi państwa starobabilońskiego, autor słynnego Kodeksu Praw, czyli tzw. Kodeksu Hammurabiego. Dlaczego nazwa się go słynnym? Między innymi dlatego, że co najmniej jedna z zasad z wspomnianego Kodeksu, a mianowicie „oko za oko, ząb za ząb”, jest powszechnie znana, a imię autora Kodeksu, Hammurabi, jest rozpoznawane przez większość ludzi.

Hammurabi zapisał się na kartach historii jako władca, wojownik, ale również jako ten, który stworzył prawo w kamieniu. Kodeks Hammurabiego został wyryty na ponad dwumetrowej kamiennej steli, która obecnie znajduje się w Muzeum Luwr. Jest on jednym z najstarszych zbiorów praw na świecie. Warto podkreślić, że Kodeks Hammurabiego nie jest kodeksem w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Jak pisze Michał Pędracki w: „Przepisach prawnych najstarszych «kodeksów» mezopotamskich ustanawiających kary dla ludzi wolnych” miał on charakter wyłącznie kazuistyczny, brakowało w nim zasad ogólnych oraz systematycznych ujęć poszczególnych działów prawa. Przepisy były bardzo precyzyjne, odnosiły się do konkretnych spraw. Pomimo tego, że Kodeks Hammurabiego tak różni się od funkcjonujących obecnie kodeksów, to jednak wielu badaczy zgodnie twierdzi, że dzisiejsze zbiory praw zaczerpnęły niektóre z przepisów właśnie z niniejszego Kodeksu.

Mówi się, że Kodeks zawiera około 282 paragrafów z czego 69 przewiduje kary dla ludzi wolnych. Artykuły dotyczą wymiaru sprawiedliwości, wykroczeń przeciwko własności, kobiet, małżeństwa, własności rodzinnej i dziedziczenia, pobicia i uszkodzenia ciała, rolnictwa, najmu, własności i sprzedaży niewolników. W dzisiejszych czasach na polskie prawo składa się system norm prawnych, które możemy podzielić na przykład ze względu na metodę regulacji. Polskie prawo wewnętrzne tworzy między innymi prawo konstytucyjne, prawo cywilne, prawo pracy, prawo karne, prawo administracyjne, prawo rodzinne i opiekuńcze. Poszczególne wyżej wymienione dziedziny prawa uregulowane zostały w konstytucji i ustawach; wyróżniamy także takie formy, w których przejawia się obowiązujące prawo jak i rozporządzenia i inne akty normatywne. W naszym systemie prawnym nie znajdziemy ani jednego kodeksu, który w sposób tak szczegółowy jak czynią to poszczególne akty prawne regulowałby wszystkie dziedziny prawa obecnie obowiązującego.

W pierwszym zdaniu epilogu Kodeksu Hammurabiego czytamy: „Oto wyroki sprawiedliwości, które Hammurabi król potężny trwale ustanowił i krajowi słuszne obyczaje oraz dobre przewodnictwo pozwolił uzyskać”. Jak pisze Pędracki ów Kodeks to zbiór orzeczeń sądowych. Analiza początkowych artykułów Kodeksu, ukazuje, że ustanawiają one kary za fałszywe oskarżenia. Przykładowo w § 1 czytamy: „Jeśli obywatel obywatela oskarżył i morderstwo mu zarzucił, a nie udowodnił mu (tego), oskarżyciel zostanie zabity”. Konstrukcję fałszywego oskarżenia znajdziemy także obecnie w przepisie art. 234 k.k.: „Kto przed organem powołanym do ścigania lub orzekania w sprawach o przestępstwo, w tym i przestępstwo skarbowe, wykroczenie, wykroczenie skarbowe lub przewinienie dyscyplinarne, fałszywie oskarża inną osobę o popełnienie tych czynów zabronionych lub przewinienia dyscyplinarnego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”.

Już w Kodeksie autorstwa króla Hammurabiego wyróżniano kilka typów kradzieży, np. kradzież z włamaniem. Obecnie również należy ona do typów kwalifikowanych, jednak kodeks karny wyróżnia znacznie więcej podziałów kradzieży, jak chociażby rozbój czy kradzież rzeczy znacznej wartości. W Kodeksie starobabilońskim przepis art. 130 ustanawiał karę za gwałt na kobiecie zamężnej, której małżeństwo nie zostało jeszcze dopełnione, a w art. 197 k.k. także uregulowano odpowiedzialność za zgwałcenie i wymuszenie czynności seksualnej. Na podstawie analizy wybranych przepisów z Kodeksu Hammurabiego można zauważyć, że również dzisiejsze akty prawne zawierają podobne uregulowania. Natomiast nie ulega wątpliwości, że niektóre przepisy nie są już jednak obowiązujące jako czyny zabronione w XXI w.

Przykładem może być prawo talionu. To historyczna zasada prawa, która wyrażająca jego sprawiedliwość polegała na pozbawieniu przestępcy takiego dobra prawnego, jakiego on pozbawił swoją ofiarę. Hammurabi uwzględnił w Kodeksie zasadę odpłaty równie okrutnej jak czyn przestępczy, w myśl zasady „oko za oko, ząb za ząb”. W przepisie § 196 Kodeksu czytamy: „Jeśli obywatel oko obywatelowi wybił, oku wybiją mu”, a § 200 stanowi „Jeśli obywatel ząb obywatelowi równemu sobie wybił, ząb wybiją mu”. W przywołanych artykułach, a także poprzez analizę innych przepisów Kodeksu, można zauważyć, że system wymierzania kar zależał od statusu: wolny czy niewolnik. Mieszkańcy Babilonu nie byli równi wobec prawa. W obecnych czasach nie znajdziemy podobnych uregulowań w kodeksach. Przepis art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wyraża zasadę równości obywatela wobec prawa: „1. Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. 2. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny”. Ponadto poprzez nowelizację kodeksu karnego z 1997 r. została zniesiona kara śmierci w Polsce, której wykonywania zaprzestano na długo wcześniej. Ostatni raz karę śmierci w Polsce zrealizowano w 1988 r. w Krakowie, gdzie stracony został Stanisław Czabański skazany za gwałt i zabójstwo. Kara śmierci w Polsce była najwyższym wymiarem kary, jednak czy można w niej doszukać się podwalin, które położyła norma „oko za oko, ząb za ząb”?

Prawodawstwo Starożytnego Wschodu niewątpliwie wzorowało się na Kodeksie Hammurabiego. Prawo rozwijało się i nadal ewoluuje wraz z upływem lat. Prawo rzymskie stanowi fundament prawa europejskiego, w tym również prawa polskiego. Współczesna terminologia prawnicza posiada wiele zapożyczeń właśnie z wspomnianego prawa rzymskiego. Ponadto słynne paremie prawnicze takie jak „Lex retro non agit” – prawo nie działa wstecz, „Dura lex, sed lex” – surowe prawo, ale prawo, czy „Ignorantia iuris nocet” – nieznajomość prawa szkodzi, pochodzą właśnie ze starożytnego Rzymu. Jak już wcześniej wspomniano prawo ulega zmianie, ale niektóre normy prawne w zmienionej formie obowiązują do dzisiaj. Jednak czy w XXI wieku można byłoby wprowadzić do obowiązujących aktów prawnych przepisy pochodzące z Kodeksu Hammurabiego? Czy dobrym pomysłem byłoby przyjęcie zasady „oko za oko, ząb za ząb”? A co w przypadku, gdyby niewinnej osobie wyrządzono krzywdę w ramach powyższej normy? Ocenę tej kwestii pozostawiam już każdemu z Państwa.

Aleksandra Imburska

WYDAWCA: STOWARZYSZENIE INICJATYWA OBYWATELSKA “PRO CIVIUM” | WAYS TO GO | 1/2021 | STRONA 4

Informujemy, że czasopismo Ways to Go stało się częścią nowej formuły czasopisma PostPenit. Zapraszamy do lektury. Przepraszamy za powstałe niedogodności.

NUMER 1 | 26.06.2021

Nowy

Na ten numer Ways to Go musieliśmy trochę poczekać. Jednak jestem pewna, że warto! Wraz z nim prezentujemy Państwu nową odsłonę naszej strony – szybszą, z odświeżonym designem i nowymi opcjami. Od kilku miesięcy pracowaliśmy nad tym, aby nowy numer kwartalnika był obszerny i ciekawy. Nasi redaktorzy spisali się na medal. Czekamy na Państwa opinie i uwagi!

NUMER 2 | 22.12.2020

Z radością publikujemy już drugi numer naszego kwartalnika Ways to Go. W tym wydaniu staraliśmy się przybliżyć na tyle, na ile to możliwe informacje o tym, co naprawdę dzieje się w polskich więzieniach oraz przenalizowaliśmy pewne istotne kwestie prawne dotyczące osób pozbawionych wolności, a także porównaliśmy ze sobą różne systemy penitencjarne w Europie.

NUMER 1 | 9.10.2020

Premiera naszego Kwartalnika to dla nas bardzo ważna chwila. Oddajemy w Państwa ręce treści, które są dla nas istotne i którymi pragniemy się podzielić. Mamy nadzieję, że spełnimy naszą misję – wskażemy tytułowe „drogi wyjścia” osobom, które znalazły się na życiowym zakręcie. Pomoc jest bardzo ważna.

Menu