KWARTALNIK | NR 1/2020 | 09-11.2020 | CZASOPISMO POSTPENITENCJARNE | DAROWIZNA ZA DOSTĘP: 3 PLN

DIAGNOZA HIPERSEKSUALNOŚCI

Aktualna Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 oraz klasyfikacja zaburzeń psychicznych DSM-V nie obejmują zaburzenia zwanego hiperseksualnością czy uzależnieniem od seksu. Pomimo tego określenie hiperseksualności funkcjonuje w obszarze badań naukowych i praktyki klinicznej, a dostępne są również narzędzia służące diagnozie nadmiernych zachowań seksualnych.

W ICD-10 znajduje się natomiast pozycja „nadmierny popęd seksualny”, który nie jest spowodowany zaburzeniem organicznym ani chorobą somatyczną i polega na częstym inicjowaniu kontaktów seksualnych z wieloma partnerami bądź partnerkami oraz „nadmierna masturbacja”. Podręcznik nie zawiera listy kryteriów, którymi psycholodzy i seksuolodzy muszą kierować się w diagnozie tego zaburzenia. Brak kryteriów budzi trudności w postawieniu jednoznacznej diagnozy, ponieważ nie istnieją normy statystyczne określające jaki poziom popędu seksualnego jest „prawidłowy”, a jaki jest już „zaburzony”; dane statystyczne mogą jedynie wskazywać deklarowaną częstość podejmowania aktywności seksualnych przez osoby w danej populacji.

Dodatkowo wysoki popęd może ujawniać się poprzez różne formy zachowania: myśli, fantazjowanie, oglądanie pornografii, masturbację lub podejmowanie czynności seksualnych z innymi osobami, dlatego fakt posiadania diagnozy nadmiernego popędu seksualnego przez klienta czy pacjenta nie wskazuje w jaki sposób ten popęd przejawia się w życiu codziennym. Osoby poszukujące pomocy w związku z nadmierną częstotliwością podejmowania aktywności seksualnych zgłaszają najczęściej problem z nałogowym oglądaniem pornografii.
Być może w takim przypadku trafniejsze byłoby postawienie diagnozy uzależnienia od pornografii i/lub masturbacji, jeśli jest ona czynnością towarzyszącą oglądaniu.

Hiperseksualność nie znajduje się w obowiązujących klasyfikacjach chorób i zaburzeń psychicznych, ale jest diagnozowana i leczona w procesie psychoterapii. Osobom, które określa się jako uzależnione od seksu, stawia się często diagnozę nadmiernego popędu seksualnego (według ICD-10) lub zaburzenia kontroli nawyków i popędów (pozycja z DSM-V). Budzi to pewne wątpliwości, ponieważ zaburzenie hiperseksualne nie zostało wprowadzone do klasyfikacji DSM-V ze względu na niedokładne poznanie etiologii, mechanizmów jego działania i konieczność przeprowadzenia dalszych badań.

Kryteria zaburzenia

W literaturze naukowej znajduje się kilka propozycji dotyczących kryteriów, na podstawie których można diagnozować zaburzenia hiperseksualne.
Zgodnie z koncepcją Martina Kafki, która nie została włączona do klasyfikacji DSM-V, objawy powinny występować przez co najmniej 6 miesięcy, zachowania nie mogą być bezpośrednim efektem stosowania substancji, a u badanego powinny występować przynajmniej 3 z 5 następujących kryteriów objawowych:

  1. poświęcanie dużej ilości czasu na fantazje lub zachowania seksualne i jednoczesne zaniedbywanie ważnych (nieseksualnych) celów, aktywności, zobowiązań;
  2. powtarzające się zaangażowanie w zachowania i/lub fantazje seksualne w odpowiedzi na dysforyczne stany emocjonalne (lęk, przygnębienie, znudzenie, poirytowanie, itp.);
  3. powtarzające się zaangażowanie w zachowania i/lub fantazje w odpowiedzi na stresujące wydarzenia;
  4. powtarzające się, ale nieskuteczne, próby kontroli lub znacznej redukcji podejmowanych zachowań i/lub fantazji seksualnych;
  5. powtarzające się zaangażowanie w zachowania seksualne, przy jednoczesnym lekceważeniu ryzyka możliwości doznania lub zadania innym fizycznych, lub emocjonalnych szkód.

U osoby diagnozowanej musi wystąpić istotne cierpienie osobiste lub zakłócenie społecznych, zawodowych albo innych ważnych obszarów funkcjonowania, związane z częstością i intensywnością opisywanych fantazji lub zachowań seksualnych.

Proces diagnozy

Biorąc pod uwagę złożoność życia seksualnego niezbędne w procesie diagnozy jest przeprowadzenie dokładnego wywiadu z klientem bądź pacjentem, zapoznanie się z jego sytuacją życiową, stanem zdrowia fizycznego, psychicznego oraz wykluczenie innych przyczyn mogących powodować rozhamowanie zachowań seksualnych. Istnieje kilka zmiennych, które mogą wpływać na częstość podejmowania aktywności seksualnej. Należą do nich przyczyny medyczne (choroby somatyczne, poziom testosteronu), stosowanie niektórych leków i przyjmowanie substancji psychoaktywnych.
Odrzucenie wpływu tych czynników na zachowanie klienta nie uprawnia jeszcze do stwierdzenia zaburzenia hiperseksualnego, ponieważ

doświadczenie psychologów-seksuologów pokazuje, że uzależnienie od seksu może być błędnie diagnozowane w przypadku osób całkowicie zdrowych lub posiadających inne zaburzenia psychiczne.
To sytuacje, w których badani wykazują objawy hiperseksualności, ale za tymi zachowaniami stoją czynniki, których eliminacja skutkuje ustaniem tych objawów.

Pierwszym przypadkiem są osoby całkowicie zdrowe pod względem fizjologicznym i psychicznym, które znajdują się w niedosycie seksualnym – jest to stan pojawiający się u osób, które podejmują aktywność seksualną rzadziej, niż wymaga tego ich organizm. Chroniczne niezaspokojenie potrzeb seksualnych prowadzi do niedosytu, a po pewnym czasie może skutkować kompulsywnym zaspokojeniem potrzeb w sposób niekontrolowany.

Przyczyną niedosytu seksualnego może być świadome ograniczenie podejmowania aktywności seksualnych pomimo odczuwanego popędu, spowodowane kwestiami moralnymi (np. negatywny sposób postrzegania masturbacji) lub brakiem akceptacji swojej seksualności (orientacji, upodobań). U osób w niedosycie występują objawy, które mogą być uważane za skutki uzależnienia seksualnego: zaangażowanie w myślenie i fantazjowanie na temat seksu, brak kontroli nad zachowaniem, problemy w innych obszarach życia, odczuwanie cierpienia i wstydu, ale wynikają one z postaw i błędnych przekonań na temat tego, co „normalne”. Zmiana przekonań, edukacja seksualna i praca przesytem seksualnym pozwalają tym osobom na zmianę sposobu postrzegania siebie, swojej seksualności i wyjście z niedosytu, a co za tym idzie – pozbycie się negatywnych zachowań i emocji.

Kolejną sytuacją, która może prowadzić do błędnej diagnozy, jest przebywanie w stanie chronicznego podniecenia. Dotyczy to osób, które pobudzają się na różne sposoby, np. poprzez oglądanie pornografii lub masturbację, ale nie dążą do całkowitego zaspokojenia potrzeby seksualnej – orgazmu. Chroniczne pobudzenie występuje często wśród osób z niepełnosprawnością intelektualną, ponieważ są one odwodzone od zachowań seksualnych i nie pozwala im się na zaspokojenie swoich potrzeb. Analogicznie sytuacja chronicznego pobudzenia może wystąpić wśród osób, które nie mają
(z przyczyn niezależnych) możliwości podjęcia aktywności seksualnych – brak prywatności, izolacja, brak dostępu do partnera.

Ostatnia sytuacja dotyczy osób z nawracającymi myślami lub zachowaniami seksualnymi na tle zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych.
Jeśli badany przejawiał wcześniej zachowania kompulsywne o charakterze nieseskualnym, to zakłada się, że aktualna treść obsesji jest przypadkowa, a podejmowane czynności seksualne nie służą zaspokojeniu potrzeby seksualnej, a wyłącznie zredukowaniu napięcia.

Sytuacja osadzenia

Kryteria nie określają liczby fantazji czy zachowań seksualnych w określonym czasie, dlatego diagnostyka konkretnej osoby powinna być przeprowadzona w sposób indywidualny, uwzględniający szerszy kontekst życiowy, a nie wyłącznie sferę seksualną. Podczas badania biegły psycholog-seksuolog musi dowiedzieć się jak oskarżony zachowuje się w aktualnej sytuacji osadzenia oraz jak funkcjonował w przeszłości. Dokładne zapoznanie się z historią badanego i jego funkcjonowaniem w wielu sferach jest procesem czasochłonnym.

Należy zwrócić uwagę na fakt, że zmiany związane z osadzeniem i izolacją wpływają na wszystkie obszary życia oskarżonego, także na sferę seksualną. Podczas odbywania kary zaspokajanie potrzeb seksualnych może być utrudnione lub całkowicie niemożliwe. Taka długotrwała sytuacja prowadzi do deprywacji potrzeb, co dodatkowo powoduje nasilenie pragnień oraz zwiększenie wrażliwości na bodźce o charakterze pobudzającym seksualnie. W przypadku większości osób negatywne stany emocjonalne wpływają na obniżenie zainteresowania seksualnego, ale istnieje także mniejszość, u której może wystąpić sytuacja odwrotna. Psycholog-seksuolog musi mieć na uwadze wpływ zmian, które dokonały się w życiu badanego, na jego stan psychiczny i zachowania z obszaru seksualności.

Psychika i seksualność człowieka są konstruktami na tyle złożonymi, że często niemożliwe jest jednoznaczne określenie tego, co „normalne”, a tego, co wymaga głębszego poznania i leczenia. W przypadku popędu i potrzeb seksualnych nauka nie dysponuje żadną miarą, która określa normy dotyczące częstości i ilości podejmowanych aktywności seksualnych. Można przyjąć, że w normie znajdują się wszystkie zachowania o charakterze seksualnym, które są zgodne z obowiązującym prawem, podejmowane za zgodą wszystkich zaangażowanych stron i nie powodują one niechcianego cierpienia.
Należy również zaznaczyć, że potrzeby seksualne zmieniają się w ciągu życia pod wpływem wielu czynników i wydarzeń osobistych, dlatego do badania zaburzeń w sferze seksualnej trzeba podejść w sposób ostrożny i indywidualny dla każdego klienta czy pacjenta. Rozpoznania nie powinno się dokonywać na podstawie sztywnych wytycznych, ale należy dokładnie zapoznać się z sytuacją klienta/pacjenta i zbadać jego funkcjonowanie we wszystkich obszarach życia.

Sara Ladra
WYDAWCA: STOWARZYSZENIE INICJATYWA OBYWATELSKA "PRO CIVIUM" | WAYS TO GO | 1/2020 | STRONA 5

Informujemy, że czasopismo Ways to Go stało się częścią nowej formuły czasopisma PostPenit. Zapraszamy do lektury. Przepraszamy za powstałe niedogodności.

NUMER 1 | 26.06.2021

Na ten numer Ways to Go musieliśmy trochę poczekać. Jednak jestem pewna, że warto! Wraz z nim prezentujemy Państwu nową odsłonę naszej strony – szybszą, z odświeżonym designem i nowymi opcjami. Od kilku miesięcy pracowaliśmy nad tym, aby nowy numer kwartalnika był obszerny i ciekawy. Nasi redaktorzy spisali się na medal. Czekamy na Państwa opinie i uwagi!

NUMER 2 | 22.12.2020

Z radością publikujemy już drugi numer naszego kwartalnika Ways to Go. W tym wydaniu staraliśmy się przybliżyć na tyle, na ile to możliwe informacje o tym, co naprawdę dzieje się w polskich więzieniach oraz przenalizowaliśmy pewne istotne kwestie prawne dotyczące osób pozbawionych wolności, a także porównaliśmy ze sobą różne systemy penitencjarne w Europie.

NUMER 1 | 9.10.2020

Premiera naszego Kwartalnika to dla nas bardzo ważna chwila. Oddajemy w Państwa ręce treści, które są dla nas istotne i którymi pragniemy się podzielić. Mamy nadzieję, że spełnimy naszą misję – wskażemy tytułowe „drogi wyjścia” osobom, które znalazły się na życiowym zakręcie. Pomoc jest bardzo ważna.

Menu