Warunki warunkowego do zwolnienia

Art. 77. § 1. Kk mówi, że skazanego na karę pozbawienia wolności sąd może warunkowo zwolnić z odbycia reszty kary tylko wówczas, gdy jego postawa, właściwości i warunki osobiste, okoliczności popełnienia przestępstwa oraz zachowanie po jego popełnieniu i w czasie odbywania kary uzasadniają przekonanie, że skazany po zwolnieniu będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa.

Przy ocenie przesłanki materialnej warunkowego przedterminowego zwolnienia –wystarczy wyłącznie uzasadnione przypuszczenie, że skazany będzie przestrzegał porządku prawnego, a w  szczególności nie popełni ponownie nowego przestępstwa. Przepis prawa nie wymaga zatem od sędziego absolutnej pewności co do jej istnienia.

Zakłada się bowiem, że: „prognoza społeczno-kryminologiczna – jak każda inna prognoza, będąca jedynie przewidywaniem przyszłych zdarzeń, jest ze swej istoty niepewna”. Oceniając postawę skazanego, sąd bierze pod uwagę stosunek skazanego do popełnionego czynu i do osoby pokrzywdzonej, a także fakt, czy w czasie pobytu w zakładzie karnym podjął działania zmierzające do zniwelowania skutków popełnionego przestępstwa. Do „postawy” skazanego zalicza się również wykonywanie pracy zarobkowej, wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego, starania skazanego o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie w innej formie, jak również przeproszenie i podjęcie próby pojednania się z pokrzywdzonym. Z katalogu tego należy jednak wykluczyć determinantę w postaci potępienia przestępstwa, za którego popełnienie skazany odbywa karę pozbawienia wolności. Takie stanowisko przedstawił Sąd Apelacyjny w Krakowie w Postanowieniu z dnia 18 grudnia 2020 roku, stwierdzając, że: „Nie można na podstawie art. 77 § 1 k.k. wymagać od skazanego, by potępił przestępstwo, za które go skazano, i od złożenia takiego oświadczenia uzależniać przedterminowe zwolnienie z kary. Skazany ma prawo podważać nawet prawomocny wyrok, także środkami nadzwyczajnymi, także korzystać z pozakrajowych instytucji wymiaru sprawiedliwości. Jeśli skazany potępia swe przestępstwo, jest to sygnał liczący się dla przedterminowego zwolnienia, ale jeśli tego nie czyni, nie oznacza to, że na przedterminowe zwolnienie nie zasługuje

Niestety, sądy okręgowe odmawiając udzielenia skazanemu warunkowego przedterminowego zwolnienia nadal często błędnie również uznają, że sytuacja osobista skazanego, jego tryb życia, obowiązki rodziny, którą dobrowolnie skazani alimentują i utrzymują – zupełnie nie mają znaczenia, a mogą być brane pod uwagę wyłącznie w sprawach o odroczenie wykonania kary.

Jest to stanowisko zgoła błędne i nie znajdujące uzasadnienia w literaturze przedmiotu i obszernym orzecznictwie na ten temat sądów wyższych instancji. „Właściwości i warunki osobiste” są pojęciem, pod którym kryją się zarówno indywidualne, jak i czysto charakterologiczne cechy sprawcy. Obejmują one okoliczności, które pozostają w ścisłym związku z jego osobą. Przez właściwości osobiste rozumie się przede wszystkim wiek, płeć, stan zdrowia psychicznego oraz fizycznego, temperament skazanego, zdolność do samokrytyki, poziom rozwoju intelektualnego, światopogląd, wiedzę o rzeczywistości, zainteresowania tudzież plany życiowe i problem z uzależnieniami.

Przy ocenie zaś warunków osobistych sąd bierze pod rozwagę warunki środowiskowe, w których skazany żyje, jego sytuację mieszkaniową, zawodową, a także sytuację materialną. Słusznie zauważył Andrzej Zoll, że w czasie orzekania w przedmiocie warunkowego zwolnienia postawę, właściwości oraz warunki osobiste sprawcy należy postrzegać w ujęciu ewolucyjnym.

Kolejnym bardzo ważnym kryterium składającym się na prognozę kryminologiczną stanowi „sposób życia przed popełnieniem przestępstwa”.

Rozumieć należy przez to postępowanie skazanego przed osadzeniem w jednostce penitencjarnej, a więc dotychczasową karalność, jakość kontaktów skazanego z rodziną, stosunek do alkoholu oraz środków odurzających. Przesłanka ta posiada wysoką wartość prognostyczną, co do przyszłego zachowania skazanego w warunkach wolnościowych. Pozwala ocenić, czy popełnione przestępstwo było efektem celowego działania sprawcy, czy może miało charakter jedynie przypadkowy i incydentalny lub wynikało z uzależnienia.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z  13 października 2004 r., „okoliczności popełnienia przestępstwa, o których mowa w art. 77 § 1 k.k., o tyle mają znaczenie dla negatywnej prognozy, a w konsekwencji i dla negatywnej decyzji w przedmiocie warunkowego zwolnienia, o ile wskazują na takie cechy skazanego, które mogą być przyczyną popełnienia przez niego kolejnego przestępstwa”.

Podobne stanowisko w tej kwestii zajął również Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniu z  27 czerwca 2003 r., zgodnie z którym: „orzekanie o przedterminowym zwolnieniu z reszty kary powinno przyjmować za punkt wyjścia treść wyroku, w tym karę wymierzoną skazanemu, a nie tworzyć dalsze limity ilościowe kary czy wyłączać od zwolnienia niektóre osoby z powodu charakteru ich przestępstw. Zostały one osądzone, więc powracanie do tego narusza powagę osądzenia. Czyny te mogłyby mieć znaczenie wtedy tylko, gdyby jakieś szczególne zachowania sprawców ujawniały specyficzne cechy ich osobowości, znaczące dla działań penitencjarnych”. Tu jednak należałoby wskazać konkretne sytuacje, wręcz daty i okoliczności, które w zachowaniu skazanego mogłyby nawiązywać do tych z okresu popełniania czynów penalizowanych.

Podkreślenia więc wymagają okoliczności dotyczące roli skazanego w popełnionym przestępstwie. Dlatego też w postępowaniu w przedmiocie warunkowego przedterminowego zwolnienia powinny spełniać one jedynie funkcję pomocniczą, tylko w takim zakresie, w jakim świadczą o właściwościach i warunkach osobistych sprawcy.

„Zachowanie się sprawcy po popełnieniu przestępstwa” obejmuje przedział czasowy od momentu jego popełnienia do chwili wprowadzenia kary pozbawienia wolności do wykonania. Przesłankę tę należy rozumieć jako zespół działań sprawcy polegających na dążeniu do zniwelowania skutków przestępstwa, naprawieniu szkody, przeproszeniu pokrzywdzonego, a nawet jako wyrażenie krytycznego stosunku do popełnionego czynu zabronionego. Ogólnie rzecz biorąc, trzeba wskazać, że jest to każde zachowanie skazanego, które może świadczyć o pozytywnych bądź negatywnych przemianach w jego osobowości.

Sądy Okręgowe jako argument przemawiający za odmową udzielenia dobrodziejstwa warunkowego przedterminowego zwolnienia powołują także zaistniałe w przypadku sprawców po raz pierwszy odbywających karę pozbawienia wolności – okresy wycofania z kontaktów z otoczeniem, wynikające z depresji wywołanej izolacją, co jest całkowicie zrozumiałą reakcją u osób niekaranych i po raz pierwszy izolowanych na oddziale śledczym. Deprecjonują także nagradzanie skazanych sugerując, iż takie zachowanie w warunkach pozbawienia wolności jest obowiązkiem osadzonego, stąd też nie należy brać go pod uwagę.

Stanowisko to uznać należy nie tylko za rażąco błędne, ale wręcz za oburzające i świadczące o całkowitej nieznajomości konsekwentnego w tym przedmiocie orzecznictwa. Okoliczność, iż ustawa nakłada na osoby osadzone obowiązek przestrzegania regulaminu nie oznacza automatycznie, że skazani/tymczasowo aresztowani będą się stosować do tych norm. Jako jednostki ludzkie posiadające wolną wolę mają oni wybór odnośnie podporządkowania się wymaganiom i regułom odbywania kary/stosowania aresztu tymczasowego i ich decyzja w tym wymiarze stanowi istotny wskaźnik kształtowania pożądanych postaw społecznych, a więc realizacji celów kary w świetle art. 67 §1 k.k.w.

Ocena zachowania skazanego podczas odbywania kary pozbawienia wolności musi być oceną kompleksową. Nawet fakt ukarania skazanego karą dyscyplinarną nie może automatycznie wpływać na decyzję sądu w przedmiocie warunkowego przedterminowego zwolnienia. Twierdzenie to warto poprzeć stanowiskiem Sądu Najwyższego, jakie zajął on w postanowieniu dnia 6 czerwca 1989 roku, uznając, że: „sąd penitencjarny powinien mieć na względzie to, że resocjalizacja – podobnie jak każdy proces wychowawczy – może przebiegać nierównocześnie i niejednakowo w poszczególnych okresach odbywania kary, incydentalne zatem uchybienia skazanego w zakresie ustalonego porządku prawnego same przez się nie po winny przemawiać za ujemną prognozą, jeżeli kompleksowa ocena danych odnoszących się do całego okresu odbywania kary wskazuje na poprawę skazanego i uzasadnia przypuszczenie, że po jego warunkowym przedterminowym zwolnieniu będzie on przestrzegał porządku prawnego”.

Należy podkreślić, że nie bez znaczenia jest również fakt uczestnictwa skazanego w życiu podkultury więziennej, o czym jednoznacznie świadczy fragment postanowienia Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 27 czerwca 2003, w którym sąd orzekł, że: „Dla zasad współżycia społecznego istotne nie są deklaracje solidarności grupowej w ramach podkultury przestępczej, ale rzeczywista przynależność do grup i związków przestępczych, opartych na podłożu znacznie po ważniejszym i bardziej aspołecznym niż obyczaj używania jednych słów i gestów, a wystrzegania się innych, który znamionuje podkulturę przestępczą. Ta ostatnia jest szkodliwa społecznie, gdy przybiera formy rzeczywiście szkodliwe, jak znęcanie się nad innymi skazanymi, buntowanie ich do oporu przeciw działalności penitencjarnej czy zarządzeniom administracji zakładu itp., gdy ogranicza się do form obyczajowych, nie trzeba jej przeceniać, bo wtedy wyraża tylko zły gust, a nikomu nie szkodzi”.

Sądy Okręgowe deprecjonując jednoznacznie pozytywny wydźwięk zarówno wywiadów środowiskowych jak i nienaganny przebieg okresu odbywania kary pozbawienia wolności lub zaliczonego na jej poczet okresu tymczasowego aresztowania, najczęściej dokonują naruszenia art. 4 k.p.k., opierając się na bezpodstawnych i nieznajdujących potwierdzenia w aktach sprawy spekulacjach dotyczących rzekomo wysokiego stopnia społecznej szkodliwości czynu, wypływającego, w przekonaniu sądu penitencjarnego choćby z … wymiaru kary w wysokości… 2 lat pozbawienia wolności, przy zupełnym pominięciu bieżącej postawy skazanego, która winna być elementem pierwszoplanowym w ocenie stopnia demoralizacji i prognozowania możliwości powrotu do przestępstwa.

W przypadku odmowy udzielania warunkowego przedterminowego zwolnienia wobec skazanych, którzy nabyli uprawnienia wskutek zaliczenia na poczet orzeczonej kary okresu tymczasowego aresztowania należy zauważyć, iż w postanowieniach powtarzają się oceny opinii za okres tymczasowego aresztowania dokonywanej przez sądy okręgowe – mające na celu trywializację tychże. Sądy podnoszą bowiem argument, iż opinia zachowania się skazanego oraz pozytywnych prognoz kryminologicznych – nie dotyczy rzeczywistej pracy resocjalizacyjnej, gdyż taka jest wykonywana dopiero na etapie kary pozbawienia wolności wykonywanej wobec osoby skazanej, a nie podczas stosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania.

Argumentacja ta jest równie rażąco błędna i następuje z wyraźnym pominięciem dyspozycji art. 209 k.k.w. wskazującego na obligatoryjność adekwatnego stosowania przepisów o wykonywaniu kary pozbawienia wolności wobec osób tymczasowo aresztowanych, z uwzględnieniem przepisów szczególnych, dotyczących pobytu tego typu osób w warunkach aresztu śledczego.

Zważywszy zatem na nagminne praktyki sądów okręgowych nieprawnie stosowane we wskazanych zakresach Stowarzyszenie Inicjatywa Obywatelska PRO CIVIUM przygotowuje się do wystąpienia z projektem zmian w przepisach odnoszących się do zasad warunkowego zwolnienia, tak by były one jednoznaczne nie tylko dla sądu, a przez to przestrzegane, ale również dla podsądnych, którzy dzięki temu, już na początku odbywania kary będą znali (i jeżeli zechcą stosowali) zasady, które w znacznej mierze umożliwią im uzyskanie przedterminowego zwolnienia. Pozwoli to także rodzinom osadzonych odpowiednio przygotować się (i przetrwać okres izolacji) na moment powrotu osoby skazanej do domu.

Poprzedni wpis
BRPO wraca do kwestii nagrywania
Następny wpis
O wyzwaniach penitencjarystyki…

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Wypełnij to pole
Wypełnij to pole
Proszę wprowadzić prawidłowy adres e-mail.
You need to agree with the terms to proceed

Warto przeczytać

Menu