Co możemy uznać za tortury – rozważania na tle orzecznictwa ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz) jest sądem międzynarodowym, który swoją siedzibę ma w Strasburgu. W jego skład wchodzą sędziowie, a ich liczba równa się liczbie państw członkowskich Rady Europy, które ratyfikowały Konwencje o ochronie praw człowieka oraz podstawowych wolności. Skargę do Trybunału może wnieść każdy kto uważa, że został osobiście i bezpośrednio ofiarą naruszenia praw oraz gwarancji zawartych w Konwencji lub dodatkowych protokołach ratyfikowanych przez państwo – Stronę Konwencji.

Europejska Konwencja Praw Człowieka została podpisana w Rzymie 4 listopada 1950 r., natomiast weszła w życie w 1953 r. Konwencja ta jest międzynarodowym traktatem, oprócz artykułów wyjaśniających funkcjonowanie Trybunału zawiera także listę praw i gwarancji, których państwa ratyfikujące konwencję zobowiązały się przestrzegać. Wśród tych praw w art. 3 został uregulowany zakaz tortur. Artykuł ten brzmi: „Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu”. W tym miejscu należy także dodać, iż art. 3 EKPC ma charakter niederogowany. Znaczy to, że nawet na wypadek wojny, innego niebezpieczeństwa zagrażającemu życiu narodu czy w zwalczaniu terroryzmu i przestępczości zorganizowanej nie można dopuścić do żadnego ograniczenia zakazu tortur. Zakaz ten, ma także charakter absolutny, czyli żadne okoliczności nie mogą usprawiedliwić działań łamiących zakaz wyrażony w art. 3 konwencji. Artykuł ten de facto nie reguluje czym są tortury, tylko wprowadza ogólny zakaz ich stosowania. Co prawda Trybunał posiłkuje się dla wykładni pojęcia „tortur” definicją przyjęta w art. 1 Konwencji ONZ w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania z 10 grudnia 1984 r. Jednak by dowiedzieć się jak ETPCz definiuje tortury i jakie konkretnie formy zachowań podlegają pod to pojęcie należy sięgnąć do orzecznictwa.

PRZYJRZYJMY SIĘ KILKU PRZYPADKOM TORTUR

Przyjmuje się na podstawie istniejącego orzecznictwa Trybunału, iż tortury są formą szczególną umyślnego, nieludzkiego traktowania powodującego bardzo poważne i dotkliwe cierpienie. Wraz z upływem lat obserwuje się tendencję do bardziej rygorystycznego egzekwowania zakazu tortur i poszerzania zakresu ochrony oraz obniżania pułapu dla uznania działań państwa za tortury. 1

Przykładem może być sprawa Irlandia v. Zjednoczone Królestwo z 1978r.2, w której to Trybunał nie zdecydował się uznać za tortury brutalnych przesłuchań stosowanych przez Brytyjczyków wobec osób podejrzanych o terroryzm z Irlandzkiej Armii Republikańskiej. Według prof. Michała Balcerzaka „w dzisiejszym stanie rozwoju orzecznictwa nie byłoby już jednak wątpliwości, że działania służb brytyjskich zostałyby zakwalifikowane jako tortury”. Skargi zgłaszane do Trybunału dotyczące łamania art. 3 EKPC najczęściej dotyczą rozumianego sensu largo wymiaru sprawiedliwości. Do naruszeń tego zakazu w większości przypadków dochodzi podczas zatrzymań przez funkcjonariuszy czy już w warunkach detencji. Jeżeli chodzi o zachowanie funkcjonariuszy, w większości dotyczy ono brutalności z ich strony.

Na przykład sprawa Kanciał v. Polska 3, w której to ETPCz uznał, że prawa skarżącego zostały naruszone przez nadmierne użycie siły przez policję w szczególności poprzez użycie paralizatorów oraz brak odpowiedniego śledztwa wyjaśniającego. Inną polską sprawą o podobnych okolicznościach jest Kuchta i Mętel v. Polska4, w której również doszło do użycia siły przez funkcjonariuszy policji w stopniu nieproporcjonalnym. Użyta siła wywołała cierpienie i niewątpliwie należało ją uznać za nieludzkie traktowanie. Należy jednak podkreślić, że to nie jedynie w Polsce dochodzi do brutalnego zachowania funkcjonariuszy, ale w sprawach przeciwko innym państwom, również zapadają podobne wyroki.

Przykładem jest sprawa Castellani v. Francja5, w której wobec skarżącego została zastosowana siła fizyczna przez funkcjonariuszy policji noszących hełmy i kamizeli kuloodporne, która nie była proporcjonalna do zachowania skarżącego podczas jego zatrzymania. Jeśli chodzi o warunki detencji, często skarżone są rozmiary celi. Jedną z skarg przedstawiających ten problem jest Budnik v. Polska6, w której Trybunał wskazał, że skarżący przebywał w warunkach przeludnienia, w celi, w której kącik sanitarny nie był odgrodzony od części mieszkalnej przez okres 802 dni. Takie niewłaściwe warunki osadzenia wg. ETPCz są naruszeniem art. 3 Konwencji.

Również w stosunku do Francji pojawia się problem przeludnienia więzień. Przykładem może być sprawa J.M.B. v. Francja7, w której skarżący podnosili trudne warunki osadzenia w zakładach karnych w tym przeludnienie i brak prywatności przy korzystaniu z toalet, a także brak skuteczności środków zaskarżenia dostępnych dla osadzonym. Trybunał w wyroku zalecił Francji wprowadzenie środków generalnych, za pomocą których doprowadzono by do poprawy warunków osadzenia w tym wyeliminowanie przeludnienia i wprowadzenie skutecznych środków odwoławczych. Sprawa dotycząca niemalże identycznego stanu prawnego przeciwko innemu państwu tym razem Portugalii to sprawa Petrescu v. Portugalia8. W tej skardze, również Trybunał orzekł naruszenie zakazu tortur.

Inną skargą jest Danilczuk v. Cypr9, w której nasz rodak skazany za drobne przestępstwa, skarżył się na warunki osadzenia w cypryjskim zakładzie karnym w Nikozji. W skardze do Trybunału skarżył się między innymi na przeludnienie i brak stałego dostępu do toalety. ETPCz opierając się na raportach Komitetu Prewencji Tortur oraz Rzecznika Praw Obywatelskich, stwierdził naruszenie art. 3 EKPC. Swoją decyzję argumentował tym, że warunki osadzenia naraziły skarżącego na trudności przekraczające nieunikniony stopień cierpienia. Jak można dostrzec, problem nieodpowiednich warunków zakładów, w których odbywa się karę pozbawienia wolności dotyczy wielu europejskich państw.

TORTURY WŚRÓD NIEBEZPIECZNYCH OSADZONYCH

Inną dosyć często pojawiającą się kwestią, którą Trybunał uznaje za naruszenie zakazu tortur są stosowane wobec osadzonych restrykcje podczas reżimu kwalifikującego ich do kategorii osadzonych tzw. niebezpiecznych. Przykładami w naszym kraju są sprawy Michała Korgula10, Artura Pawlaka11, Świderskiego12 a także Pana Palucha13. We wszystkich sprawach, taki reżim był stosowany stosunkowo za długo. W pierwszej sprawie ok. 2 lata, w drugiej 4 lata, Pan Świderski także ponad 4 lata a w ostatniej wymienionej 9 miesięcy. Trybunał uznał, że tak wydłużony okres stosowania reżimu nie mógł być uzasadniony koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa. Tym samym środki te stanowiły dolegliwość, której stopień przekroczył poziom cierpienia nieodłącznie związany z wymierzoną karą pozbawienia wolności.

UNIERUCHOMIENIE A TORTURY

Tortury nie występują jedynie w sferze wymiaru sprawiedliwości, ale także bardzo często zostaje naruszony art. 3 EKPC w kontekście placówek zajmującymi się szeroko rozumianym zdrowiem psychicznym. Jedną ze spraw dotykającą ten problem jest skarga Aggerholm v. Dania14, w której doszło do przywiązania chorego psychicznie mężczyzny pasami krępującymi do szpitalnego łóżka przez długi okres czasu tj. 23 godz. Trybunał zgodził się z decyzją placówki, że taka forma unieruchomienia była adekwatna, biorąc pod uwagę kontekst historii przemocy dokonywanej przez skarżącego. Jednocześnie jednak przyznał, że środek ten stosowany przez tak długi czas nie był wystarczająco uzasadniony, co doprowadziło do naruszenia art. 3 Konwencji. Inną sprawą dotyczącą również metod unieruchamiania podopiecznego za pomocą pasów w publicznej placówce jest skarga L.R. v. Północna Macedonia15. Sprawa dotyczyła dziecka, które było niesłyszące i niemówiące. Zastosowano wobec niego formę unieruchomienia, która była w sposób oczywisty nieodpowiednia. Pracownicy pomimo zgłaszania swojego sprzeciwu wobec sytuacji władzom placówki, pozostali nie wysłuchani. Trybunał uznał, że doszło do naruszenia art. 3 Konwencji przez władze, które były odpowiedzialne za umieszczenie dziecka w publicznej placówce uznając, że nie była przystosowana do odpowiedniej opieki nad skarżącym.

NARUSZENIE KONWENCJI

Według Trybunału nie musi jeszcze dojść do dokonania tortur by orzekł, że mogłoby dojść do naruszenia art. 3 Konwencji. Przykładem jest sprawa A.A v. Szwajcaria16, w której jednomyślnie orzeczono, że doszłoby do naruszenia art. 3 Konwencji w razie powrotu skarżącego do Afganistanu. Stan faktyczny dotyczył wydalenia ze Szwajcarii do Afganistanu Afgańczyka, Hazara który z pochodzenia był muzułmaniniem, jednak przeszedł na chrześcijaństwo. Trybunał kierował się tym, iż zgodnie z wieloma międzynarodowymi dokumentami dotyczącymi sytuacji w Afganistanie, osoby które przeszły na chrześcijaństwo, albo wobec których tylko istnieje takie podejrzenie zostaliby narażeni na prześladowania, co ostatecznie mogłoby doprowadzić do kary śmierci.

Inną sprawą dotyczącą podobnej kwestii, również wytoczonej przeciwko Szwajcarii, jest skarga B i C v. Szwajcaria17. W tej sprawie nie chodziło o wyznanie, tylko o orientację seksualną. Szwajcaria chciała dokonać deportacji homoseksualisty do jego kraju pochodzenia. ETPCz uznał, iż bez wystarczającego rozeznania nie tylko w kwestii obowiązujących przepisów w danym kraju do którego dane państwo chce deportować cudzoziemca, ale także znanych różnych raportów, może dojść do naruszenia art. 3 Konwencji. Raporty te między innymi dostarczają informacje, że ludzie o konkretnej orientacji są prześladowani i może ich dotknąć agresja ze strony mieszkańców kraju ich pochodzenia.

Skarg dotyczących naruszenia art. 3 EKPC przez państwa, jest bardzo wiele. Sprawy przytoczone to jedynie przysłowiowa kropla w morzu. Pomimo, że istnieje bezwzględny zakaz tortur, uregulowany nie tylko przez EKPC, ale także przez uregulowane standardy uniwersalne tj. w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka czy w Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, to i tak niestety dochodzi do stosowania tortur.

Julia Denkowska

1. Balcerzak Michał, „Podstawy międzynarodowej ochrony praw człowieka”. Toruń 2017, s. 153.

2. Wyrok ETPC z 18.01.1978 r., 5310/71, Irlandia v. Zjednoczone Królestwo, LEX nr 80799.

3. Wyrok ETPC z 23.05.2019 r., 37023/13, Kanciał v. Polska, LEX nr 2670466.

4. Wyrok ETPC z 02.09.2021r., 76813/16, Kuchta i Mętel v. POLSKA, LEX nr 3215533.

5. Wyrok ETPC z 30.04.2020r., 43207/16, Castellani v. Francja LEX nr 2956892.

6. Wyrok ETPC z 07.09.2017 r., 61928/13, Budnik v. Polska, LEX nr 2349940.

7. Wyrok ETPC z 30.01.2020 r., 9671/15 + 31 innych, J.M.B. v. Francja, LEX nr 2771351.

8. Wyrok ETPC z 03.12.2019 r., 23190/17, Petrescu v. Portugalia, LEX nr 2746418.

9. Wyrok ETPC z 03.04.2018 r., 21318/12, Danilczuk v. Cypr, LEX nr 2467657.

10. Wyrok ETPC z 21.03.2017 r., 36140/11, Michał Korgul v. Polska, LEX nr 2252301.

11. Wyrok ETPC z 05.10.2017 r., 41436/11, Artur Pawlak v. Polska, LEX nr 2363067.

12. Wyrok ETPC z 16.02.2016 r., 5532/10, Świderski v. Polska, LEX nr 1977621

13. Wyrok ETPC z 16.02.2016 r., 57292/12, Paluch  v. Polska, LEX nr 1977622.

14. Wyrok ETPC z 15.09.2020 r., 45439/18, Aggerholm v. Dania, LEX nr 3051913.

15. Wyrok ETPC z 23.01.2020 r., 38067/15, L.R. v. Północna Macedonia,  LEX nr 2767961.

16. Wyrok ETPC z 5.11.2019 r, 32218/17, A.A v. Szwajcaria, LEX nr 2735209.

17. Wyrok ETPC z 17.11.2020 r., 43987/16 i 889/19, B i C v. Szwajcaria, LEX nr 3080685.

Trzecie wydanie czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z Prezes Zarządu oraz nowymi Pełnomocnikami Zarządu, a także artykuły poświęcone tematyce psychologicznej i prawnej.

NUMER 6

Drugie wydanie odnowionego czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z inspektorem Mariuszem Ciarką, Rzecznikiem Prasowym Komendy Głównej Policji, rozważania na temat rodzicielstwa, omówienie kwestii prawnych związanych z funkcjami kar, felieton „Z sali rozpraw”, o traumie w czasach pandemii i co nieco o przemocy seksualnej.

NUMER 5

Pierwsze wydanie nowej odsłony czasopisma „PostPenit”, które jest połączeniem jego poprzedniej wersji oraz „Ways to Go”. Świeże spojrzenie na tematykę penitencjarystyki.

NUMER 4

Wydanie poświęcone w dużej części ofiarom przestępstw i przyczynom powstawania patologii w rodzinach. Także II edycja Konkursu dla Osadzonych.

NUMER 3

W numerze wywiad z Karoliną Sikorą na temat m. in. skazanych działających pro bono oraz materiały publikacje dotyczące problemu resocjalizacji.

NUMER 2

W numerze kilka tematów poświęconych dzieciom skazanych i wpływie osadzonego rodzica na ich rozwój emocjonalny i społeczny.

NUMER 1

W Państwa ręce oddajemy pierwszy numer gazety kolportowanej wyłącznie na terenie jednostek penitencjarnych z przeznaczeniem dla osób pozbawionych wolności.

– To chyba pierwsza taka inicjatywa w Europie – mówi Izabela Jarczewska, przedstawiciel Stowarzyszenia wydającego czasopismo. – Mam nadzieję, że spotka się z zainteresowaniem tej specyficznej grupy czytelników i wyrozumiałością Służby Więziennej.

Czasopismo jest bezpłatne, będzie dostępne na oddziałach mieszkalnych, w świetlicach i poczekalniach przy salach widzeń.

Wszelkie prawa zastrzeżone
Menu