Granice kompetencji psychologa

Psycholog to jeden z zawodów zaufania publicznego, z którym wiąże się duża odpowiedzialność. Praca psychologa cechuje się wszechstronnością w wielu dziedzinach. Psycholog musi trzymać się określonych zasad i utrzymywać granice swoich kompetencji. To bardzo ważne w każdym zawodzie, który jest tak ściśle związany z drugim człowiekiem. Psycholodzy posiadają swoją etykę zawodu, gdzie określone zostały konkretne granice, których nie wolno przekroczyć. Pozwala rozpoznać co wolno, a czego nie w pracy z klientem. Jest kilka podstawowych zasad w tym zawodzie oraz kompetencje, którymi kieruje się każdy profesjonalista. Istotne jest, aby każdy klient czuł się bezpiecznie, komfortowo, a także aby sesje terapeutyczne przeprowadzane były z zachowaniem szacunku.

Warto więc wiedzieć, jakie granice etyczne psycholog musi utrzymywać. Sam termin „zawód zaufania publicznego” już reguluje prawnie kilka zachowań, którymi taki zawód musi się kierować.

ZAWÓD ZAUFANIA PUBLICZNEGO – JAKIE PODSTAWOWE ZASADY WPROWADZA W ROLĘ PSYCHOLOGA?

Właściwe kompetencje i ich granice, które odnoszą się stricte do zawodu psychologa muszą zawsze przejść przez pryzmat prawnych aspektów zawodu zaufania publicznego. Termin ten, znajduje się w Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997r., a same jego cechy wyróżnili Hausner i Długosz. Te zasady mówią o tym, że:

  • pomoc osoby, która jest profesjonalistą, ma dotyczyć jedynie sytuacji realnego lub potencjalnego niebezpieczeństwa dla dobra jednostki;
  • gdy profesjonalista uzyskuje jakieś dane dotyczące życia prywatnego lub intymnego, to ma obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej. Dodatkowo taka osoba jest chroniona prawem, więc nie musi ujawniać tych danych z tego względu;
  • profesjonalista ma obowiązek zdobycia wszelkich, potrzebnych informacji do wykonywania zawodu specjalistycznego wykształcenia;

Przedstawione wyżej zasady respektować powinna każda osoba, która wykonuje zawód zaufania publicznego. Tyczy się to nie tylko psychologów, ale także zawodów prawniczych, medycznych oraz powstałych w wyniku rozwoju gospodarki rynkowej.

PODSTAWOWE ZASADY ETYCZNE W ZAWODZIE PSYCHOLOGA

Podstawowe zasady etyczne w różnych kodeksach zawodowych brzmią podobnie. Cechują one jednak konkretne postawy, którymi należy się kierować, by dana pomoc była zgodna z wszelkimi regułami (nie tylko prawnymi). Zasady te pozostają nadal bardzo ogólne. Najczęściej są one uściślane przez placówki psychologiczne, by wyznaczyć konkretną granicę dla poszczególnych grup psychologicznych i by dostosować zasady do tych sytuacji. Normy te (w różnych konfiguracjach) znajdziemy między innymi w PTP, EFPA, BPS,APA, CPA. Kolejno są to:

  • Działanie na rzecz dobra klienta i nieszkodzenie mu – ta zasada jest powszechna w każdym zawodzie zaufania publicznego. Analizując ją pod kątem psychologii możemy stwierdzić, iż chodzi tutaj o obowiązek dbania o dobro pacjenta w każdym aspekcie;
  • Odpowiedzialność zawodowa – czyli określenie jakości pracy psychologa pod kątem jego działania. Specjalista musi mieć świadomość tego, jaki może być skutek danego kroku w terapii czy poradnictwie;
  • Integralność i uczciwość zawodowa – psycholog kieruje się tylko sprawdzonymi metodami w swojej pracy. Nie powinien on używać eksperymentalnych metod. Oczekuje się od niego świadomości swojego stanu psychicznego i fizycznego, co zobowiązuje go do tego, by reagować na każde odstępstwo od prawidłowości swojego ciała i ducha.
  • Zasada sprawiedliwości – odnosi się do relacji między klientem a psychologiem. Musi być ona zawsze jednakowa, nie zważając na aspekty innych poglądów, religii, kultury lub cech u klienta;
  • Respektowanie praw człowieka i jego godności – chodzi tutaj o uznanie ogólnych zasad poszanowania klienta. Psycholog powinien respektować jego autonomii, a także prywatności i intymności. W tej zasadzie znajduje się też obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej;

Bez tych zasad, właściwie nie możemy mówić ani o prawidłowej pracy z klientem, ani tym bardziej o konkretnych granicach kompetencji zawodu psychologa. Pamiętajmy, że szanowanie zasad etycznych jest bardzo ważne zarówno z perspektywy zawodowej, jak i prywatnej.

MERYTORYCZNE I PERSONALNE KOMPETENCJE PSYCHOLOGA

Zasady ogólne, które zostały wymienione powyżej, są stałe dla wielu grup zawodowych. Zdarzają się jednak takie, które są bardziej wyszczególnione i tyczą się psychologów. Dzielą się one też na merytoryczne, które wymagają ciągłego kształcenia oraz doskonalenia – należą do nich wszelkie potrzebne działy wiedzy, które co chwile się rozszerzają. Podkreślić należy, że każdy specjalista powinien nadążać za nowymi informacjami. Mamy też kompetencje personalne, które tyczą się postawy do swojego klienta. Wszystkie niżej wymienione są właściwie niezbędne i obowiązkowe. Wiedza teoretyczna i konieczność kształcenia to jedne z kompetencji merytorycznych, które są niezbędne. Specjalista będzie mógł dzięki nim diagnozować oraz pomagać w duchu aktualnego stanu wiedzy psychologicznej. Wartości te pozostają konieczne, by psycholog mógł skutecznie rozwiązać problem za pomocą obecnie używanych metody rozwiązywania. Jest to obowiązek każdego specjalisty. Jednym z kolejnych, bardzo istotnych kwestii jest posiadanie przez psychologa wiedzy psychometrycznej, czyli takiej, która pozwoli mu wybrać konkretną i najbardziej korzystną dla klienta metodę pracy oraz leczenia. Ostatnią merytoryczną kwestią jest współpraca z innymi specjalistami, wszelkie konsultacje, by móc postawić rzetelną diagnozę.

GRANICE KOMPETENCJI PERSONALNYCH PSYCHOLOGA

Granice kompetencji personalnych są bardzo ważne, jeśli nie najważniejsze – odnoszą się one bowiem bezpośrednio do klienta, który przychodzi po pomoc. Wiedza o przekraczaniu granic potrzebna jest także, aby odpowiedzieć sobie na pytanie: „jaki psycholog to dobry psycholog?”.

Spieszę z wyjaśnieniem – dobry psycholog to ten, który zna w pełni swoje granice kompetencji i potrafi je sam weryfikować. Te personalne kompetencje różnią się nieco od tych merytorycznych, są często nie do nauczenia. Aby je nabyć, należy być człowiekiem bardzo empatycznym, samoświadomym, umiejącym okazać szacunek do drugiego człowieka, szanując jego prawa i znając granice. Personalne kompetencje są więc niejako samym specjalistą – musi to mieć w sobie. Na dłuższą metę ciężko jest się ich wyuczyć. Możemy wyróżnić tutaj:

  • Bezstronność i obiektywizm – specjalista w swojej pracy nie może żadnej sprawy traktować osobiście, jego doświadczenia nie mogą wpływać na to, jak prowadzi leczenie swojego klienta. Psycholog musi zachować pełen obiektywizm a jego emocje nie mogą dominować. Aby móc zostać bezstronnym należy być specjalistą, który kontroluje siebie i swoją empatię. Zdarza się, że gdy psycholog od dłuższego czasu pracuje z jednym klientem stają się sobie bliscy – poznają się bardziej, nawiązuje się jakaś prywatna sympatia. W takiej sytuacji trudno będzie zachować obiektywizm. Jest to więc granica, której specjalista absolutnie przekroczyć nie może;
  • Wykraczanie poza swoje kompetencje – nazwa wskazuje tutaj wszystko – nie wykraczamy. Pomoc klientowi, gdy nie ma się danej wiedzy może skończyć się źle, diagnoza może być niewłaściwa, a leczenie w najlepszym razie nie przyniesie rezultatu. To wiąże się z merytoryczną kompetencją współpracy z innymi specjalistami. Bez utrzymywania tych granic może stać się klientowi krzywda. Teoretycznie więc działamy wtedy na jego niekorzyść;
  • Utrzymywanie swoich emocji i problemów – specjalista musi znać siebie, swoje emocje i problemy. Gdy doświadczenie życiowe specjalisty jest niejako w konflikcie z daną sprawą klienta, np. on sam był kiedyś ofiarą przemocy a zgłasza się ktoś, kto miał identyczny problem emocje mogą wziąć górę. W takim przypadku psycholog ma obowiązek przekazać klienta komuś innemu, jeśli wie, że sprawa nie pozwoli mu profesjonalnie przeprowadzić poradnictwa psychologicznego czy innego działania, którego jego klient potrzebuje. Granica bezstronności tutaj wiąże się z utrzymywaniem emocji;
  • Zdolność psychiczna i fizyczna do wykonywania zawodu – ta zasada jest właściwie jasna. Gdy psycholog ma problem sam ze sobą w jakimkolwiek aspekcie, nie będzie w stanie i wręcz nie powinien pomagać komuś innemu. Nie powinien być on dopuszczony do pracy, gdy z jakiegoś względu jest podejrzenie, że nie będzie on w stanie przysłużyć się w swoim stanie dobru klienta;
  • Brak wywierania wpływu – to dość oczywiste, ale żaden specjalista nie ma prawa wywierać wpływu na działanie czy decyzje, które podejmie klient. Należy pamiętać, że psycholog ma wiedze i środki do ewentualnej manipulacji i wpływu na drugą osobę, w tym klienta, jednak jest to absolutnie niedopuszczalne. Jest to oczywiście niedopuszczalne;
  • Obowiązek odbywania superwizji – mimo tego, że przychodzimy do kogoś, kto jest profesjonalistą w swoim fachu to może on również być podatny na różne emocje, które wypływają w trakcie sesji z klientem. Gdy nie jest on pewien swojego postępowania lub potrzebuje konsultacji ma możliwość odbycia superwizji. Jest to właściwie obowiązek, by móc też niejako „oczyścić się” z tego, co psycholog usłyszy w gabinecie;

GRANICE BUDUJĄ DOBREGO PSYCHOLOGA

Wszystkie wyżej wymienione zasady i kompetencje pozwalają nam nakreślić ramy pracy psychologa. Oczywiście, niektóre z nich są bardzo ogólne. Można zapewne zauważyć, że poruszone kwestie są ze sobą połączone i pozwalają zachować porządek oraz profesjonalizm w gabinecie psychologicznym. Dzięki kodeksowi etyki pracy psychologa nie ma wątpliwości co mu wolno, a czego nie, jakie ma obowiązki względem siebie i względem klienta. To wszystko ukazuje nam obraz „dobrego psychologa”, który jest bardzo ogólny, lecz wszyscy zawsze takiego szukają. Przekroczenie jakiejkolwiek zasady, czy kompetencji jest niedopuszczalne i właściwie burzy obraz tego dobrego, właściwego specjalisty. Każdy, kto został psychologiem, powinien przychodzić do gabinetu z myślą, że nie chce w żaden sposób zaszkodzić swojemu klientowi. By tak się stało, musi znać wszelkie te zasady i bez wyjątku stosować je w swojej pracy.

Natalia Magdziarek

1.  Brzeziński, J., Chyrowicz, B., Toeplitz, Z., Topelit-Winiewska, M.Etyka Zawodu Psychologa. Wydawnictwo PWN. Warszawa, 2019.
2. https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/56/plik/ot-625_.pdf
3. http://www.ptp.org.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=29

REKLAMA
Trzecie wydanie czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z Prezes Zarządu oraz nowymi Pełnomocnikami Zarządu, a także artykuły poświęcone tematyce psychologicznej i prawnej.

NUMER 6

Drugie wydanie odnowionego czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z inspektorem Mariuszem Ciarką, Rzecznikiem Prasowym Komendy Głównej Policji, rozważania na temat rodzicielstwa, omówienie kwestii prawnych związanych z funkcjami kar, felieton „Z sali rozpraw”, o traumie w czasach pandemii i co nieco o przemocy seksualnej.

NUMER 5

Pierwsze wydanie nowej odsłony czasopisma „PostPenit”, które jest połączeniem jego poprzedniej wersji oraz „Ways to Go”. Świeże spojrzenie na tematykę penitencjarystyki.

NUMER 4

Wydanie poświęcone w dużej części ofiarom przestępstw i przyczynom powstawania patologii w rodzinach. Także II edycja Konkursu dla Osadzonych.

NUMER 3

W numerze wywiad z Karoliną Sikorą na temat m. in. skazanych działających pro bono oraz materiały publikacje dotyczące problemu resocjalizacji.

NUMER 2

W numerze kilka tematów poświęconych dzieciom skazanych i wpływie osadzonego rodzica na ich rozwój emocjonalny i społeczny.

NUMER 1

W Państwa ręce oddajemy pierwszy numer gazety kolportowanej wyłącznie na terenie jednostek penitencjarnych z przeznaczeniem dla osób pozbawionych wolności.

– To chyba pierwsza taka inicjatywa w Europie – mówi Izabela Jarczewska, przedstawiciel Stowarzyszenia wydającego czasopismo. – Mam nadzieję, że spotka się z zainteresowaniem tej specyficznej grupy czytelników i wyrozumiałością Służby Więziennej.

Czasopismo jest bezpłatne, będzie dostępne na oddziałach mieszkalnych, w świetlicach i poczekalniach przy salach widzeń.

Wszelkie prawa zastrzeżone
Menu