Dlaczego karzemy? – funkcje prawa karnego i kary

„Prawo karne jest prawem nieprzekraczalnych granic” – W. Wolter

Naszej kulturze znane są dobrze dwa pojęcia: winy i kary. Pojęcia te są ze sobą powiązane. Na ogół, jako społeczeństwo, przyjmujemy, że osoba winna powinna stanąć do odpowiedzialności za zawiniony przez siebie czyn. Czyn zabroniony nie powinien pozostać bez należytych konsekwencji.

Jak wskazuje A. Zoll, nasze poczucie sprawiedliwości domaga się, by wina była zwykle skwitowana karą1 A. Zoll, NAUKA 1/2004, Wina i kara, dostęp internetowy 8.12.2021 r.: https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwiWh_aI-dP0AhVqkIsKHXVaDnQQFnoECA4QAQ&url=http%3A%2F%2Fcejsh.icm.edu.pl%2Fcejsh%2Felement%2Fbwmeta1.element.ojs-issn-1231-8515-year-2004-issue-1-article-583%2Fc%2F583-582.pdf&usg=AOvVaw1-TZFJhd-d9DMSMbTNQC3E . Co więcej, żądamy, by kara była wymierzana za zawinione zachowanie, a osoba niewinna nie była karana. Sposób, w jaki to postrzegamy, ma silne podstawy w naszej kulturze prawnej, która kształtowała się przez wieki.

Na pytanie, jak sprawiedliwie karać odpowiedzi szukali już od czasów starożytnych i średniowiecznych prawi ludzie w dziełach takich jak Kodeks Hammurabiego czy Biblia. Kolejne wieki dały początek, chociażby wielu szkołom prawa, takim jak szkole klasycznej, która to stawiała na sprawiedliwy odwet, prewencję czy orientację na czyn – czy też szkole socjologicznej stawiającej na sprawcę. Pytanie, jakie w pierwszej kolejności należy sobie zadać to przede wszystkim, po co nam prawo karne?

Służy ono do ochrony cenionych w danym społeczeństwie dóbr, daje poczucie sprawiedliwości, chroni obywateli przed jednostkami czy aparatem państwowym oraz daje możliwość naprawienia szkody, oraz wynagrodzenie krzywdy poszkodowanemu, czy też jego rodzinie wyrządzonej przestępstwem.

Kolejne pytanie, jakie należy postawić, to dlaczego niektórzy ludzie są skłonni do popełnienia przestępstwa, gdy inni go nie popełniają, porównując takie same okoliczności? Mają na to wpływ czynniki osobowościowe, społeczne, psychologiczne czy wreszcie czynniki przypadkowe.

Istotnym problemem natury moralnej staje się uzasadnienie samego karania. Przyjmuje się, że dzieje się tak, ponieważ karanie powiązane jest jakoby z celowym zadawaniem cierpienia. Takie stwierdzenie jest jednak niewłaściwe. Instytucja ukarania to niekażdorazowo umyślne zadawanie cierpienia. W kontekście resocjalizacji kara to środek leczniczo – rehabilitacyjny2 M. Peno, Współczesne koncepcje uzasadnienia karania (zarys typologii), Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 812, 2014 r., str. 133, dostęp internetowy 8.12.2021 r.: http://www.wpiaus.pl/actaiuris/files/10—Peno—Wspo-czesne-koncepcje….pdf .

Krótko mówiąc, państwo jest wyposażone w różne moralne podstawy, by używać środków karnych do potępiania pewnych czynów3Tamże.

Odpowiedź na pytanie, dlaczego karzemy przestępców, możemy znaleźć w filozofii prawa, która stanowi, że istnieją dwie najistotniejsze teorie w tym przypadku: teoria kary zasłużonej (just deserts) oraz teoria kary optymalnej (optimal deterrence).

Pierwsza teoria opiera się na idei, że przestępcy zasługują na karę, a sprawiedliwość wymaga, by zostali oni ukarani. Teoria kary optymalnej natomiast sprowadza się do wierzenia, iż karanie przestępców jest swoistym odstraszaniem przed popełnianiem kolejnych przestępstw przez innych.

Można zatem pokusić się o wniosek, że karzemy przestępców, by inni nie popełniali już tych przestępstw. Zakłada ona też, że wysokość kary powinna być odwrotnie proporcjonalna do prawdopodobieństwa faktu ukarania – tylko wówczas wymierzana kara będzie stanowić pewne odstraszenie od popełniania dalszych przestępstw.

wskazują, że intuicyjnie bardziej atrakcyjną dla ludzi jest teoria kary zasłużonej, teoria kary optymalnej zaś jest przez nich odrzucana. Nie jest jednak jasne z punktu widzenia psychologii, czy sytuacja taka ma miejsce w każdej sytuacji i czy teorię kary optymalnej odrzuca się w równym stopniu4 mgr Michał Mieczysław Kłusek, Nr rejestracyjny: 2017/27/N/HS5/02088, https://projekty.ncn.gov.pl/opisy/393067-pl.pdf.

Funkcje prawa karnego i kary

Niniejszy artykuł omawia funkcje prawa karnego materialnego, tj. przepisów prawnych znanych jako Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.) (dalej: „ustawa”). Prawo karne pełni szczególną rolę – chroni państwo, jego organy, dba o ogólny porządek w państwie i o grupy społeczne. Szczególnie chronione przed zamachami na wolność są prawa i wolności jednostki.

Państwu, w idei systemu demokratycznego, który opiera się na państwie prawa, zostaje nadana rola depozytariusza części wolności, które przysługują jednostkom oraz gwaranta porządku społecznego. Organy państwowe mają pozwolenie na działanie tylko i wyłącznie na podstawie prawa, a zaimplementowane zakazy, których nieprzestrzeganie obarczone jest karą, dotyczy jedynie zachowań uderzających w określone dobra, istotne wartości dla obywateli, społeczeństwa czy też państwa.

Pociągnięcie do odpowiedzialności karnej opiera się m.in. na zasadach, że prawo nie działa wstecz (łac. nullum crimen sine lege poenali anteriori), zasadach proporcjonalności i zasadzie, że prawo karne nie służy umocnieniu władzy autorytetu. Ma za zadanie powstrzymać ewentualnego sprawcę przed dokonaniem czynu zabronionego i spowodowaniem zagrożenia dla dobra prawnie chronionego lub przed jego zniszczeniem5 W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo, s. 60-61.

Uwzględniając nowe tendencje zmierzania prawa karnego, powinno się przyjąć, że prawo karne to zbiór przepisów prawnych, wskazujących, które zachowania człowieka stanowią czyny zabronione jako przestępstwa, ustalają zasady odpowiedzialności karnej za te czyny oraz regulują stosowanie sankcji, które są wymierzane jako kara lub inne środki penalnych wobec sprawców.

Zatem prawo karne stanowi zespół przepisów, które określają zastosowanie kary lub innych środków penalnych za popełnione przestępstwo. Jeżeli chodzi o funkcjonalność, prawo karne można scharakteryzować jako zespół norm służących ochronie społeczeństwa przed przestępstwami.

Ma na celu zwalczanie przestępstw i zapobieganie im, stosując kary i inne środki penalne. Obecnie to wyłącznie państwo ma prawo określać, które zachowanie zabronione można uznać za przestępstwo i wskazywać sankcje za jego popełnienie. Ten stan powoduje, że można postawić pytania: Jakie są podstawy prawa państwa, by stosować prawo karne i karać? Jak uzasadnić państwowe prawo do karania?

Temat ten nie jest łatwy – dotyka szeroko zagadnień moralno- filozoficznych, a także podnosi pytania o racjonalność prawnokarną, o wskazanie podstaw i zakresu wyłącznego prawa państwa w stanowieniu prawa karnego. Sięgania po karę celem wymuszenia konkretnych zachowań, jak również z zamysłem ochrony prawnie chronionych dóbr i najważniejszych- praw człowieka6 M. Peno, Współczesne koncepcje uzasadnienia karania (zarys typologii), Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 812, 2014 r., str. 133, dostęp internetowy 8.12.2021 r.: http://www.wpiaus.pl/actaiuris/files/10—Peno—Wspo-czesne-koncepcje….pdf .

Funkcje prawa karnego materialnego

Prawo karne materialne dotyczy odpowiedzialności karnej za czyny zabronione dokonane przez człowieka. Prawo to jest uniwersalne, gdyż odnosi się do innych, pozostałych gałęzi prawa. Z punktu widzenia historycznego, pierwotną oraz pierwszą w zasadzie funkcją prawa karnego była i wciąż jest funkcja sprawiedliwościowa. Polega ona na zaspokajaniu poczucia sprawiedliwości osoby pokrzywdzonej, ale też rodziny osoby pokrzywdzonej, na skutek ukarania sprawcy. Inaczej mówiąc, ukaranie sprawcy ma przede wszystkim mieć wymiar społecznej sprawiedliwości.

Pozostałe funkcje prawa karnego materialnego to funkcje takie jak:

  • ochronna – prawo to reguluje, chroni i dba o stosunki społeczne oraz chroni dobra podmiotów przed zamachami, które w tych stosunkach uczestniczą.
  • gwarancyjna – stanowi, że zakres czynów zabronionych ma być dla obywatela jasny, zrozumiały. Z punktu widzenia sądów funkcja ta oznacza, że sądy mogą orzekać jedynie takie wymiary kar, jakie zostały uprzednio określone w ustawie i żadne inne. Krótko mówiąc, prawo karne daje gwarancję, że obywatel nie będzie pociągany
    do odpowiedzialności karnej za czyny, które nie zostały określone bezpośrednio
    w ustawie, jako zabronione pod groźbą kary oraz stosowane będą środki określone wyłącznie w ustawie.
  • afirmacyjnomotywująca – ma za zadanie wskazać podstawowe standardy zachowania ludzkiego, ma odnosić się do dóbr i zakresu, w jakim te dobra podlegają ochronie, motywuje do przestrzegania tych norm poprzez ich stosowanie.
  • prewencyjnowychowawcza – funkcja ta ma za zadanie oddziaływać wychowawczo na sprawcę (wyróżnić można prewencję indywidualną oraz prewencję ogólną, inaczej generalną). Oddziałuje się na sprawcę, by nie powrócił ponownie na drogę przestępstwa (prewencja indywidualna) oraz oddziałuje się na innych członków społeczeństwa (prewencja ogólna = generalna).
  • kompensacyjna – prawo poprzez zastosowanie odpowiednich środków karnych i kar powinno dać możliwość sprawcy zadośćuczynić, tj. naprawić wyrządzaną szkodę osobie pokrzywdzonej.
  • represyjna – głównym celem tej funkcji jest wymierzenie kary mającej spowodować dolegliwość sprawcy przestępstwa7 Notatki własne z materiałów wykładowych z przedmiotu Prawo Karne I, Uczelnia Łazarskiego, 2019 rok. .

Kara kryminalna

Autorytety prawa karnego definiują karę następująco: „Kara jest prawną konsekwencją przestępstwa, zawierającą dolegliwość i wyrażającą potępienie czynu, stosowaną przez sąd wobec sprawcy przestępstwa. Jest ona odpowiedzią, odpłatą (retrybucją) za przestępstwo. Kara powinna być sprawiedliwą odpłatą – zawarta w niej dolegliwość powinna być proporcjonalna do stopnia winy i ciężaru czynu.8 https://kowalikpajewski.pl/czym-jest-kara-przewidziana-w-kodeksie-karnym/

Mimo że powyższa definicja brzmi bardzo fachowo, to, według mnie, oddaje w pełni omawiana definicja pojęcia kary posiada też odniesienia w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, wskazując np., iż „celem odpowiedzialności karnej jest bowiem sprawiedliwa odpłata, której przypisuje się również znaczenie prewencyjne9 Wyrok TK z 4.7.2002r., P 12/01, OTK-A 2002, Nr 4, poz. 50.

Podsumowując, karą jest osobista dolegliwość ponoszona przez sprawcę jako odpłata za popełnione przestępstwo, którą wyraża się w potępieniu tego czynu i wymierzeniu przez sąd w imieniu państwa należytej kary. Należy pamiętać, że kara kryminalna jest czymś zgoła odrębnym od pozostałych kar i sankcji.

Ustawa wyróżnia następujące rodzaje kar:

1) grzywna,

2) ograniczenie wolności,

3) pozbawienie wolności,

 4) 25 lat pozbawienia wolności,

 5) dożywotnie pozbawienie wolności10 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.), art. 32.

Funkcje kary kryminalnej

Do funkcji kar zalicza się:

  • eliminację – funkcja ta zmierza do faktycznego wyeliminowania sprawcy ze społeczeństwa, pozwoli to na wyłączenie możliwości ponownego popełnienia przestępstwa, np. kara dożywotniego pozbawienia wolności,
  • oddziaływanie zapobiegawcze – zmierza do takiej poprawy postawy społecznej sprawcy, by ten nie popełnił ponownie przestępstwa,
  • oddziaływanie odstraszające kary – strach przed poniesieniem kary ma być bodźcem do powstrzymania się sprawcy od zachowań przestępnych,
  • prewencja generalna (ogólna) – oddziaływanie zapobiegawcze na członków społeczeństwa- podobnie jak przy funkcji prawa karnego,
  • kompensacja – naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem i danie satysfakcji pokrzywdzonemu, podobnie jak w funkcjach prawa karnego11 Notatki własne z materiałów wykładowych z przedmiotu Prawo Karne I, Uczelnia Łazarskiego, 2019 rok..

Cele kary są w różnym stopniu realizowane na poszczególnych etapach stosowania kary.  W ramach ustawowego wymiaru kary rolą decydującą jest prewencji generalnej, za to  w sądowym wymiarze kary, wszystkie jej cele muszą być uwzględnione, natomiast w procesie wykonywania kary – przede wszystkim prewencja indywidualna. Sąd uwzględnia wszystkie powyższe cele, jednakże może być tak, że niektóre z nich mogą być stosowane priorytetowo.

Jednak niezależnie od celów kary, ma ona być przede wszystkim sprawiedliwa, a taką wyłącznie może być kara, która jest dostosowana do popełnionego przestępstwa w konkretnym wypadku. Istotne jest, by kara była pewna i niedająca się uniknąć oraz natychmiast wykonalna. Surowość kary jak się zdaje, nie jest już tyle ważna, co jej szybki wymiar i poczucie pewności, że się jej nie uniknie.

Podsumowanie

Należy pamiętać, że wszystkie funkcje i zadania prawa karnego powinny być stosowane, uwzględniając zasady humanitaryzmu, szczególnie z poszanowaniem godności człowieka12 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.), art. 3. Kary, środki karne, środki zabezpieczające i zapobiegawcze należy wykonywać w sposób humanitarny, co jest rozumiane jako całkowity zakaz stosowania tortur lub nieludzkiego czy poniżającego traktowania skazanego. Skazanego nie wolno również karać w sposób poniżający13 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 53 z późn. zm.), art. 4 § 1.

Co więcej, sąd wymierza karę według swojego uznania, ale zawsze w granicach, jakie przewiduje za dane przestępstwo ustawa. Sąd zwraca uwagę, żeby dolegliwość kary nie przekraczała stopnia winy, należy przy tym uwzględnić stopień społecznej szkodliwości czynu.

Istotne jest, aby wziąć pod uwagę oraz rozpatrzeć cele zapobiegawcze i wychowawcze, które mają zostać osiągnięte w stosunku do skazanego. Jeżeli jest taka potrzeba, również i w stosunku do kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa14 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.), art. 53 § 1.

Sąd w momencie wymierzania kary uwzględnia również motywację i sposób zachowania się sprawcy, zwłaszcza gdy chodzi o popełnienie czynu zabronionego na szkodę osoby nieporadnej przez wzgląd na jej wiek czy stan zdrowia, popełnienie przestępstwa razem z nieletnim, rodzaj i stopień naruszenia, jaki ciąży na sprawcy obowiązków, rodzaj i rozmiar ujemnych następstw przestępstwa, właściwości oraz warunki osobiste sprawcy, sposób życia sprawcy przed popełnieniem przestępstwa, jak również i zachowanie sprawcy po popełnieniu przestępstwa15 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.), art. 53 § 1.

Magda Biernat-Kopczyńska
Korekta: Katarzyna Ciesielska
  • 1
    A. Zoll, NAUKA 1/2004, Wina i kara, dostęp internetowy 8.12.2021 r.: https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwiWh_aI-dP0AhVqkIsKHXVaDnQQFnoECA4QAQ&url=http%3A%2F%2Fcejsh.icm.edu.pl%2Fcejsh%2Felement%2Fbwmeta1.element.ojs-issn-1231-8515-year-2004-issue-1-article-583%2Fc%2F583-582.pdf&usg=AOvVaw1-TZFJhd-d9DMSMbTNQC3E
  • 2
    M. Peno, Współczesne koncepcje uzasadnienia karania (zarys typologii), Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 812, 2014 r., str. 133, dostęp internetowy 8.12.2021 r.: http://www.wpiaus.pl/actaiuris/files/10—Peno—Wspo-czesne-koncepcje….pdf
  • 3
    Tamże
  • 4
    mgr Michał Mieczysław Kłusek, Nr rejestracyjny: 2017/27/N/HS5/02088, https://projekty.ncn.gov.pl/opisy/393067-pl.pdf
  • 5
    W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo, s. 60-61
  • 6
    M. Peno, Współczesne koncepcje uzasadnienia karania (zarys typologii), Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 812, 2014 r., str. 133, dostęp internetowy 8.12.2021 r.: http://www.wpiaus.pl/actaiuris/files/10—Peno—Wspo-czesne-koncepcje….pdf
  • 7
    Notatki własne z materiałów wykładowych z przedmiotu Prawo Karne I, Uczelnia Łazarskiego, 2019 rok.
  • 8
    https://kowalikpajewski.pl/czym-jest-kara-przewidziana-w-kodeksie-karnym/
  • 9
    Wyrok TK z 4.7.2002r., P 12/01, OTK-A 2002, Nr 4, poz. 50
  • 10
    Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.), art. 32
  • 11
    Notatki własne z materiałów wykładowych z przedmiotu Prawo Karne I, Uczelnia Łazarskiego, 2019 rok.
  • 12
    Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.), art. 3
  • 13
    Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 53 z późn. zm.), art. 4 § 1
  • 14
    Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.), art. 53 § 1
  • 15
    Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.), art. 53 § 1
Trzecie wydanie czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z Prezes Zarządu oraz nowymi Pełnomocnikami Zarządu, a także artykuły poświęcone tematyce psychologicznej i prawnej.

NUMER 6

Drugie wydanie odnowionego czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z inspektorem Mariuszem Ciarką, Rzecznikiem Prasowym Komendy Głównej Policji, rozważania na temat rodzicielstwa, omówienie kwestii prawnych związanych z funkcjami kar, felieton „Z sali rozpraw”, o traumie w czasach pandemii i co nieco o przemocy seksualnej.

NUMER 5

Pierwsze wydanie nowej odsłony czasopisma „PostPenit”, które jest połączeniem jego poprzedniej wersji oraz „Ways to Go”. Świeże spojrzenie na tematykę penitencjarystyki.

NUMER 4

Wydanie poświęcone w dużej części ofiarom przestępstw i przyczynom powstawania patologii w rodzinach. Także II edycja Konkursu dla Osadzonych.

NUMER 3

W numerze wywiad z Karoliną Sikorą na temat m. in. skazanych działających pro bono oraz materiały publikacje dotyczące problemu resocjalizacji.

NUMER 2

W numerze kilka tematów poświęconych dzieciom skazanych i wpływie osadzonego rodzica na ich rozwój emocjonalny i społeczny.

NUMER 1

W Państwa ręce oddajemy pierwszy numer gazety kolportowanej wyłącznie na terenie jednostek penitencjarnych z przeznaczeniem dla osób pozbawionych wolności.

– To chyba pierwsza taka inicjatywa w Europie – mówi Izabela Jarczewska, przedstawiciel Stowarzyszenia wydającego czasopismo. – Mam nadzieję, że spotka się z zainteresowaniem tej specyficznej grupy czytelników i wyrozumiałością Służby Więziennej.

Czasopismo jest bezpłatne, będzie dostępne na oddziałach mieszkalnych, w świetlicach i poczekalniach przy salach widzeń.

Wszelkie prawa zastrzeżone
Menu