Znaczenie motywacji dla wymiaru kary

Sądy wymierzające karę sprawcom muszą wziąć pod uwagę rozmaite zasady konstytucyjne, czy też kodeksowe, a także inne dyrektywy, pomimo wynikającej z art. 53 Kodeksu karnego – zasady swobodnego uznania sędziowskiego. Jedną z okoliczności, wymienioną w art. 53 § 2 Kodeksu karnego, wpływającą na wymiar kary jest motywacja. W poniższych dywagacjach chciałabym wyjąć przed nawias samą motywację oraz pokrótce przedstawić perspektywę psychologiczną. Przedstawię również, jak uściślają ją teoretycy prawa, jakie motywy zachowania sprawcy mogą wpłynąć łagodząco lub obciążające na wymiar kary, a także przedstawić kilka przykładów z orzecznictwa, które pozwolą odpowiedzieć na pytanie dotyczące znaczenia motywacji dla wymiaru kary.

Warto podkreślić już na wstępie, że samo pojęcie motywacji nie zostało zdefiniowane w Kodeksie karnym z 1997 roku. Sama motywacja jest dopełnieniem, konkretyzacją ogólnej dyrektywy sądowego wymiaru kary, wymieniona obok innych dyrektyw szczegółowych w art. 53 § 2 Kodeksu karnego. Niemniej jednak teoretycy prawa karnego, jak i sądy w rozmaitych orzeczeniach podejmują liczne próby zdefiniowania tego pojęcia. Godnym uwagi jest fakt, że pojęcie motywacji analizowane jest przede wszystkim pod kątem rozważań psychologicznych i właściwie od tego spojrzenia należy rozpocząć. Jak wskazuje profesor M. Mozgwa czy prokurator P. Marcinkiewicz, nie ma jednej kompleksowej definicji motywacji. Bazując na pracach wspomnianych prawników i wywodach psychologicznych, na potrzeby tej pracy można sformułować, że motywacja to cały proces, działanie, oparty na bodźcu bądź bodźcach, który umożliwia dążenie do określonego celu lub celów, pozwalający na sformułowanie kierunku działalności jednostki. Trafną definicję tego pojęcia przedstawiła również dr Joanna Brzezińska, która stwierdziła, że „…motywacja bywa określana jako przejaw procesu emocjonalnego (E), poszerzony o zdolność działania (D), ukierunkowanego na oznaczony cel (C), tym samym motywacja to: emocje (E) + kierunek działania (D).1 J.Brzezińska, Rozważania o znamionach psychologicznych w kontekście motywacji zabójstw uprzywilejowanych Ius Novum, 1/2014, s.84 Warto również przytoczyć, jak Sąd Najwyższy rozumie pojęcie motywacji. W wyroku o sygnaturze WA 13/00 z 9 maja 2000 roku, została przytoczona przez SN następująca definicja: „kompletny zespół czynników emocjonalnych i intelektualnych sprawcy, jego świadomość i wolę, stanowiących podłoże i przyczynę popełnienia przestępstwa”. Przekładając to na język prawniczy, co to oznacza dla sprawcy? Z racji przyjęcia przez doktrynę, iż motywacja jest procesem uświadomionym, to w zależności od popełnionego czynu sędzia będzie musiał rozważyć, czy to co kierowało sprawcą i to działanie określonego motywu będzie klasyfikowane jako okoliczność łagodząca bądź obciążająca. Innymi słowy – motywacja sprawcy może wpłynąć na zaostrzenie jak i złagodzenie kary2 M. Budyn-Kulik [w:] Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, red. M. Mozgawa, LEX/el. 2021, art. 53..

Na szczególne uwzględnienie i objaśnienie zasługuje także pojęcie „motywacji zasługującej na szczególne potępienie”, które pojawia się w kodeksie karnym w art. 148 § 2 pkt 3. Samo pojęcie również nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę. Najtrafniejsza definicja tego pojęcia pojawia się w wyroku SA w Krakowie z dnia 11 maja 2000 r., II Aka 58/00, gdzie wskazano, że motywacja „w potocznym rozumieniu zasługuje na skrajnie negatywne oceny moralne, a przez to wymaga szczególnego napiętnowania”. Inną definicję motywacji zasługującej na szczególne potępienie można odnaleźć na stronie Sąd Apelacyjnego w Białymstoku, gdzie wskazano następujące rozumienie: „Motywacja zasługująca na szczególne potępienie dotyczy sytuacji wyjątkowych, odbiegających od przeciętnych, budzących odruch odrazy, wywołujących silne oburzenie społeczne, determinujących potępienie ponad ramy przeciętnych reakcji negatywnych każdego człowieka3 https://bialystok.sa.gov.pl/informacje-rzecznika-prasowego/862-zabojstwo-a-zabojstwo-ze-szczegolnym-okrucienstwem-i-zabojstwo-w-wyniku-motywacji-zaslugujacej-na-szczegolne-potepienie.html, (dostęp 15.12.2021 r.).. Popełnienie zabójstwa w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie jest okolicznością negatywną, wpływającą na zaostrzenie sądowego wymiaru kary. Innymi słowy, jest to zabójstwo typu kwalifikowanego i za ten typ kwalifikowany grozi kara pozbawienia wolności od lat 12 do 25 lat pozbawienia wolności albo dożywotniego pozbawienia wolności, czyli typ kwalifikowany jest powiązany z górną granicą sankcji4 K. Wiak [w:] Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, red. A. Grześkowiak, Legalis/ 2021, art.148.. Warto również podkreślić, iż w doktrynie występuje spór dotyczący zamiaru zabójstwa w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie. Jak wskazuje Profesor Wiak w komentarzu do art. 148, część doktryny wskazuje, że zabójstwo to może być popełnione tylko w zamiarze bezpośrednim. Takie stanowisko wyraził między innymi SN w wyroku z 23 maja 2003r., o sygn WA 24/03 czy B. Michalski, w: Wąsek, Zawłocki (red.), Kodeks karny, t. II, s. 220. Z kolei zamiaru ewentualnego przy dokonaniu zabójstwa w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie nie wyklucza prof. A. Zoll w swoim komentarzu do Kodeksu karnego czy SA w Lublinie w wyroku z 12.6.2001 r. sygn. II AKa 98/01 oraz SA w Gdańsku w wyroku z 10.12.2015 r. II AKa 370/15. Ostatnim, ważnym wątkiem dotyczącym motywacji zasługującej na szczególne potępienie jest przegląd w orzecznictwie sądów polskich, jakie zabójstwa wymagają szczególnego napiętnowania. Profesor Wiak w wyżej wspomnianym komentarzu do art.148 wymienił między innymi: zabicie człowieka na zlecenie lub w wyniku dążenia do uzyskania spadku, pozbawienie życia rywala dla pożądanego stanowiska, zabicie człowieka „dla zabawy” (Wyrok SA w Krakowie z 16.1.2002 r., II AKa 308/01, KZS 2002, Nr 2, poz. 32.).

Bez wątpienia, odpowiednia ocena motywacji sprawcy jest jedną z ważniejszych czynności podczas sądowego wymiaru kary. Niemniej ważnym jest, aby nie utożsamiać motywacji ze sposobem działania sprawcy, a sama motywacja jest procesem psychicznym, który ukierunkowuje i poprzedza działanie sprawcy 55 K. Jakubczak – Fopke, Zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem a zabójstwo z motywacji zasługującej na szczególne potępienie – przegląd orzecznictwa, „Palestra” 7-8/2021, (dostęp: 15.12.2021 r.).(Wyrok SA w Gdańsku z 23.06.2004 r. o sygn.II AKa 132/04), LEX nr 1643081).

Na koniec, pozwolę sobie przytoczyć myśl z wyroku SN z 13 sierpnia 1974 r., (o sygn. IV KR 177/74), która doskonale odzwierciedla znaczenie motywacji dla wymiaru kary. Mianowicie SN stwierdził, że „rekonstrukcja procesu motywacyjnego zachodzącego w psychice konkretnego sprawcy określonego czynu musi z natury rzeczy opierać się przede wszystkim na analizie jego osobowości, a więc cech charakteru, usposobienia, poziomu umysłowego, reakcji emocjonalnych, stosunku do otoczenia i zachowania się w różnych sytuacjach życiowych. Dopiero suma tych danych osobopoznawczych w zestawieniu z wszystkimi okolicznościami popełnionego czynu daje podstawę do prawidłowej jego oceny od strony podmiotowej.”.

Bez prawidłowej oceny bardzo łatwo o błąd w ustaleniach faktycznych, a tym samym o błędną subsumpcje podczas sądowego wymiaru kary.

Natalia Borkowska
  • 1
    J.Brzezińska, Rozważania o znamionach psychologicznych w kontekście motywacji zabójstw uprzywilejowanych Ius Novum, 1/2014, s.84
  • 2
    M. Budyn-Kulik [w:] Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, red. M. Mozgawa, LEX/el. 2021, art. 53.
  • 3
    https://bialystok.sa.gov.pl/informacje-rzecznika-prasowego/862-zabojstwo-a-zabojstwo-ze-szczegolnym-okrucienstwem-i-zabojstwo-w-wyniku-motywacji-zaslugujacej-na-szczegolne-potepienie.html, (dostęp 15.12.2021 r.).
  • 4
    K. Wiak [w:] Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, red. A. Grześkowiak, Legalis/ 2021, art.148.
  • 5
    5 K. Jakubczak – Fopke, Zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem a zabójstwo z motywacji zasługującej na szczególne potępienie – przegląd orzecznictwa, „Palestra” 7-8/2021, (dostęp: 15.12.2021 r.).
Trzecie wydanie czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z Prezes Zarządu oraz nowymi Pełnomocnikami Zarządu, a także artykuły poświęcone tematyce psychologicznej i prawnej.

NUMER 6

Drugie wydanie odnowionego czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z inspektorem Mariuszem Ciarką, Rzecznikiem Prasowym Komendy Głównej Policji, rozważania na temat rodzicielstwa, omówienie kwestii prawnych związanych z funkcjami kar, felieton „Z sali rozpraw”, o traumie w czasach pandemii i co nieco o przemocy seksualnej.

NUMER 5

Pierwsze wydanie nowej odsłony czasopisma „PostPenit”, które jest połączeniem jego poprzedniej wersji oraz „Ways to Go”. Świeże spojrzenie na tematykę penitencjarystyki.

NUMER 4

Wydanie poświęcone w dużej części ofiarom przestępstw i przyczynom powstawania patologii w rodzinach. Także II edycja Konkursu dla Osadzonych.

NUMER 3

W numerze wywiad z Karoliną Sikorą na temat m. in. skazanych działających pro bono oraz materiały publikacje dotyczące problemu resocjalizacji.

NUMER 2

W numerze kilka tematów poświęconych dzieciom skazanych i wpływie osadzonego rodzica na ich rozwój emocjonalny i społeczny.

NUMER 1

W Państwa ręce oddajemy pierwszy numer gazety kolportowanej wyłącznie na terenie jednostek penitencjarnych z przeznaczeniem dla osób pozbawionych wolności.

– To chyba pierwsza taka inicjatywa w Europie – mówi Izabela Jarczewska, przedstawiciel Stowarzyszenia wydającego czasopismo. – Mam nadzieję, że spotka się z zainteresowaniem tej specyficznej grupy czytelników i wyrozumiałością Służby Więziennej.

Czasopismo jest bezpłatne, będzie dostępne na oddziałach mieszkalnych, w świetlicach i poczekalniach przy salach widzeń.

Wszelkie prawa zastrzeżone
Menu