Rola podejrzanego w postępowaniu przygotowawczym – krok po kroku

„Osoba podejrzana” i „podejrzany” w postępowaniu przygotowawczym

Postępowanie przygotowawcze to pierwszy etap procesu karnego. Etap ten skupia się w głównej mierze na weryfikacji czy faktycznie przestępstwo zostało popełnione, wykryciu i ujęciu sprawcy, a także zebraniu i zabezpieczeniu dowodów, które posłużą sądowi w późniejszych etapach prawidłowo rozstrzygnąć konkretną sprawę. Postępowanie, co do zasady, kończy się wytoczeniem oskarżenia, jednak nim do tego dojdzie, w postępowaniu występuje podejrzany, a czasem osoba podejrzana. Należy zaznaczyć, iż używane naprzemiennie w języku potocznym wyrażenia „osoba podejrzana” i „podejrzany” nie są tożsame. Zachodzą między nimi znaczące różnice, mianowicie:

  1. Osoba podejrzana to podmiot, co do którego zachodzi jedynie przypuszczenie, co do popełnienia przez nią przestępstwa. Warto podkreślić, iż jest to przypuszczenie (nie podejrzenie), na tyle jeszcze nie uprawdopodobnione by można było już przedstawić danej osoby zarzuty.
  2. Osoba podejrzana nie ma statusu strony postępowania co implikuje brak wszystkich uprawnień czy obowiązków, które posiada podejrzany.
  3. Osoba podejrzana jest uczestnikiem postępowania, dlatego też korzysta tylko z określonych praw i obowiązków przyznanych przez ustawę tj. Kodeks postępowania karnego.
  4. Wobec takiej osoby mogą być podejmowane jedynie określone czynności procesowe takie jak in.: przeszukanie czy dokonanie oględzin.
  5. Inną ważną różnicą występującą między pojęciami jest fakt posiadania przez osobę podejrzaną, pełnomocnika a nie obrońcy, jak ma to miejsce w przypadku podejrzanego.

Konkretna osoba w postępowaniu przygotowawczym staje się podejrzanym dopiero w momencie, kiedy zostaną przedstawione jej zarzuty. Kluczowym dla odróżnienia osoby podejrzanej, od podejrzanego jest więc moment podjęcia czynności przedstawienia zarzutów.

Kodeks postępowania karnego przewiduje dwa sposoby przedstawienia zarzutów: pisemny i ustny. Forma pisemna przybiera postać postanowienia o przedstawieniu zarzutów, które może zostać wydane tylko wtedy, gdy wykaże się dostateczne podejrzenie, iż konkretny czyn popełniła dana osoba. Z kolei z formą ustną mamy do czynienia w momencie, kiedy daną osobę przesłuchano w charakterze podejrzanego i w trakcie przesłuchania zostały danej osobie przedstawione zarzuty. Podczas przeprowadzenia czynności przedstawienia zarzutów, podejrzany jest pouczany o uprawnieniach, które są mu przyznane przez prawo. Zgodnie z art. 71 § 3 KPK, ogólne przepisy dotyczące oskarżonego mają także zastosowanie do podejrzanego. Z tego należy wnioskować, iż m.in.: domniemanie niewinności dotyczy także podejrzanego tzn., że nie musi dowodzić swojej niewinności, ani także nie posiada obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść. Przyznane uprawnienia można podzielić na kilka kategorii.

Uprawnienia podejrzanego

Pierwsza kategoria praw dotyczy kwestii wyjaśnień. Jako podejrzany, ma się prawo do składania bądź odmowy składania wyjaśnień, jak również do odmowy udzielenia odpowiedzi na pytania bez podawania przyczyny. Można także składać wyjaśnienia do każdego dowodu, co do którego jest się obecnym przy czynnościach dowodowych. W trakcie przesłuchania na żądanie podejrzanego lub jego obrońcy można składać również wyjaśnienia w formie pisemnej, jednak wtedy zabroniony jest kontakt z innymi osobami, jak również osoba przesłuchująca z ważnych powodów może odmówić zgody na taką formę wyjaśnień. Odmowa nie podlega zaskarżeniu. Organ powinien ściśle interpretować czym są ważne powody. Jako przykład odmowy podaje się w literaturze sytuację, w której mija 48 godzin od zatrzymania i występuje konieczność złożenia wniosku do sądu o tymczasowe aresztowanie podejrzanego.

Następna grupa uprawnień dotyczy kwestii pomocy prawnej. Od momentu przedstawienia zarzutów, podejrzany ma prawo do kontaktu z obrońcą. Maksymalna, jednoczesna dopuszczalna liczba obrońców to 3. Należy zaznaczyć, iż posiadanie obrońcy nie jest obowiązkowe. To prawo, z którego można skorzystać, jednak nie jest to przymus. Ustawa przewiduje jedynie kilka sytuacji, w których posiadanie obrońcy jest wymogiem ustawowym (tzw. obrona obligatoryjna):

  • gdy podejrzany jest nieletni, głuchy, niemy, niewidomy bądź zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności;
  • gdy zarzucono mu zbrodnię lub jest pozbawiony wolności a postępowanie toczy się przed sądem okręgowym jako sądem I instancji;
  • gdy sąd uzna, iż występują inne okoliczności utrudniające obronę.

Jeżeli podejrzany nie ma obrońcy z wyboru, ponieważ nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny, ma prawo złożyć wniosek o obrońcę z urzędu do sądu właściwego, do rozpoznania sprawy. Należy pamiętać, iż na odmowę udzielenia obrońcy przysługuje podejrzanemu zażalenie do innego równorzędnego składu tego sądu. Podejrzany ma prawo do żądania bycia przesłuchanym z udziałem obrońcy. Należy mieć na uwadze, iż brak stawiennictwa obrońcy nie wstrzymuje przeprowadzenia przesłuchania.

Kolejne uprawnienia związane są z kwestią korzystania z pomocy tłumacza. Jeżeli podejrzany nie posługuje się językiem polskim bądź nie włada nim w wystarczającym stopniu ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza. Pomoc obejmuje oprócz obecności tłumacza przy różnych czynnościach postępowania, tłumaczenie postanowienia o przedstawieniu, uzupełnieniu oraz zmianie zarzutów.

Czwarta kategoria praw dotyczy informacji o treści zarzutów. Jako podejrzany, ma się prawo do informacji o treści zarzutów, ich ewentualnym uzupełnieniu bądź zmiany, a także informacji o kwalifikacji prawnej zarzuconego przestępstwa. Do czasu zawiadomienia o terminie zaznajomienia się z materiałami postępowania, osoba, której przedstawiono zarzuty ma prawo żądać podania ustnie powodów ów zarzutów, a także sporządzenia uzasadnienia na piśmie w terminie 14 dni.

Udział podejrzanego w czynnościach dowodowych

Kolejna kategoria praw podejrzanego obejmuje kwestie dotyczące wniosków dowodowych i udział w czynnościach postępowania. Podejrzany ma prawo złożyć wniosek o dokonanie czynności w prowadzonym postępowaniu. Mowa tutaj o np.: przesłuchaniu świadka, uzyskaniu dokumentu bądź dopuszczenie opinii biegłego. Organ procesowy ma z kolei prawo oddalić wniosek, jeżeli wystąpią okoliczności, które są taksatywnie wymienione w art. 170 KPK. Na postanowienie w kwestii oddalenia wniosku nie przysługuje zażalenie, przysługuje jedynie zarzut naruszenia art. 170 KPK, który może być podniesiony w apelacji od wyroku. Jeżeli podejrzany skorzysta z prawa złożenia wniosku o dokonanie czynności, organ procesowy nie ma prawa odmówić mu udziału w danej czynności, jeżeli podejrzany chce w niej uczestniczyć. Podejrzany ma prawo także uczestniczyć w innych czynnościach postępowania, jednak trzeba się liczyć w tej sytuacji z możliwą odmową prokuratora. Prokurator ma możliwość odmowy w szczególnie uzasadnionych przypadkach, ze względu na ważny interes postępowania a także w momencie, kiedy podejrzany jest pozbawiony wolności i jego sprowadzenie spowodowałoby poważne trudności. Na postanowienie w kwestii odmowy nie przysługuje podejrzanemu zażalenie.

Podejrzany ma prawo uczestniczyć w czynnościach, których nie da się powtórzyć. Istnieją, jednakże, wyjątki od tej reguły, chociażby, kiedy zajdzie niebezpieczeństwo utraty lub zniekształcenia dowodu w razie zwłoki. Do czynności, których nie będzie można powtórzyć zalicza się m.in.: oględziny miejsca, przedmiotu, ciała lub zwłok, pobranie próbki krwi, wydzielin organizmu, przeszukanie, eksperyment procesowy, okazanie, konfrontację. Ogólnie, są to czynności, które mają miejsce we wczesnej fazie postępowania. Jeśli zajdzie obawa, że świadka nie będzie można przesłuchać na rozprawie, podejrzany ma prawo wystąpić o jego przesłuchanie przez sąd, bądź zwrócić się do prokuratora o spowodowanie przesłuchania świadka w tym trybie. W literaturze podaje się dwa najczęstsze przykłady takich sytuacji tj. duże prawdopodobieństwo, że świadek nie dożyje rozprawy lub będzie przebywał poza granicami kraju. Kiedy podczas postępowania przygotowawczego zostanie dopuszczony dowód z opinii biegłego zarówno podejrzany jak i jego obrońca mają prawo wziąć udział w przesłuchaniu biegłego bądź zapoznać się z jego opinią, jeżeli została złożona na piśmie.

Kolejna grupa praw obejmuje ogólne prawa związane z zapoznaniem się z materiałem dowodowym w sprawie. Podejrzany ma prawo żądać dostępu do akt sprawy, sporządzenia z nich odpisów i kopii, zarówno podczas postępowania jak i po jego zakończeniu. Istnieje możliwość odmowy dostępu do akt, ale tylko ze względu na ważny interes państwa lub dobro postępowania. Akta mogą być udostępnione także w formie elektronicznej. Podejrzany ma prawo także do żądania końcowego zaznajomienia go z materiałami postępowania przed jego zamknięciem, w tej czynności może brać udział obrońca podejrzanego. Należy pamiętać, że jeżeli podejrzany zostanie prawidło powiadomiony, a mimo to nie pojawi się na czynności zaznajamiania, nie tamuje to dalszego postępowania. Od momentu zaznajomienia się z materiałami podejrzany w terminie 3 dni ma prawo do złożenia wniosku o uzupełnienie postępowania.

Opisane powyżej uprawnienia podejrzanego należą do najistotniejszych, co oznacza, że artykuł ten nie jest opracowaniem wyczerpującym. Należy pamiętać, że jeżeli podejrzany nie do końca rozumie swoje prawa, są dla niego niejasne, ma prawo żądać od organu prowadzącego postępowanie dodatkowych, bardziej szczegółowych informacji na dany temat. Nie warto również ulegać wrażeniu, iż pozycja podejrzanego w postępowaniu karnym jest uprzywilejowana lub atrakcyjna – szereg uprawnień, w które wyposażył tę grupę podmiotów ustawodawca są swego rodzaju tarczą przed stosowanymi przez organy postępowania karnego środkami, mającymi charakter władczy i niejednokrotnie stygmatyzujący. Sam fakt uczestnictwa w postepowaniu karnym, w charakterze podejrzanego, wiąże się z ogromnym stresem – stąd nawet po przyznaniu podejrzanym szeregu uprawnień i gwarancji, ciężko mówić o ich sytuacji, jako uprzywilejowanej.

Julia Denkowska
Trzecie wydanie czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z Prezes Zarządu oraz nowymi Pełnomocnikami Zarządu, a także artykuły poświęcone tematyce psychologicznej i prawnej.

NUMER 6

Drugie wydanie odnowionego czasopisma „PostPenit”, a w nim m.in. wywiad z inspektorem Mariuszem Ciarką, Rzecznikiem Prasowym Komendy Głównej Policji, rozważania na temat rodzicielstwa, omówienie kwestii prawnych związanych z funkcjami kar, felieton „Z sali rozpraw”, o traumie w czasach pandemii i co nieco o przemocy seksualnej.

NUMER 5

Pierwsze wydanie nowej odsłony czasopisma „PostPenit”, które jest połączeniem jego poprzedniej wersji oraz „Ways to Go”. Świeże spojrzenie na tematykę penitencjarystyki.

NUMER 4

Wydanie poświęcone w dużej części ofiarom przestępstw i przyczynom powstawania patologii w rodzinach. Także II edycja Konkursu dla Osadzonych.

NUMER 3

W numerze wywiad z Karoliną Sikorą na temat m. in. skazanych działających pro bono oraz materiały publikacje dotyczące problemu resocjalizacji.

NUMER 2

W numerze kilka tematów poświęconych dzieciom skazanych i wpływie osadzonego rodzica na ich rozwój emocjonalny i społeczny.

NUMER 1

W Państwa ręce oddajemy pierwszy numer gazety kolportowanej wyłącznie na terenie jednostek penitencjarnych z przeznaczeniem dla osób pozbawionych wolności.

– To chyba pierwsza taka inicjatywa w Europie – mówi Izabela Jarczewska, przedstawiciel Stowarzyszenia wydającego czasopismo. – Mam nadzieję, że spotka się z zainteresowaniem tej specyficznej grupy czytelników i wyrozumiałością Służby Więziennej.

Czasopismo jest bezpłatne, będzie dostępne na oddziałach mieszkalnych, w świetlicach i poczekalniach przy salach widzeń.

Wszelkie prawa zastrzeżone
Menu